राजतरङ्गिणी । प्रथमस्तरङ्गः । भूषाभोगिफणारत्नरोचिःसिचयचारवे । नमः प्रलीनमुक्ताय हरकल्पमहीरुहे ॥ १ ॥ भालं वह्निशिखाङ्कितं दधदधिश्रोत्रं वहन्संभृत क्रीडत्कुण्डलिजृम्भितं जलधिजच्छायच्छिकण्ठच्छविः । वक्षो बिभ्रदहीनकञ्चकचितं बद्धाङ्गनार्धस्य बो भागः पुंगवलक्ष्मणौस्तु यशसे वामोथवा दक्षिणः ॥ २ ॥ वन्धः कोपि सुधास्यन्दास्कन्दी स सुकवेर्गुणः । येनायाति यशःकायः स्थैर्य स्वस्य परस्य च ॥ ३ ॥ कोन्यः कालमतिकान्तं नेतुं प्रत्यक्षतां क्षमः । कविप्रजापतींस्त्यक्त्वा रम्यनिर्माणशालिनः ॥ ४ ॥ न पश्येत्सर्वसंवेद्यान्भावान्प्रतिभया यदि । । तदन्यद्दिव्यदृष्टित्वे किमिव ज्ञापकं कवेः ॥ ५ ॥ कथादैानुरोधेन वैचित्र्येप्यप्रपञ्चिते । तदत्र किंचिदस्त्येव वस्तु यत्प्रीतये सताम् ॥ ६ ॥ लाध्यः स पय गुणवान्रागद्वेषयहिष्कृता । भूतार्थकथने यस्य स्थेयस्येव सरस्वती ॥ ७ ॥
पूर्बद्ध कथावस्तु मयि भूयो निबध्नति । प्रयोजनमनाकर्ण्य वैमुख्यं नोचितं सताम् ॥ ८ ॥ हएं राष्टं नृपोदन्तं बद्धा प्रमयमीयुषाम् । । अर्वाकालभवैर्वार्ता यतावन्धेषु पूर्यते ॥ ९ ॥ दाक्ष्यं कियदिदं तस्मादस्मिन्भूतार्थवर्णने । सर्वप्रकारं स्खलिते योजनाय ममोद्यमः ॥ १० ॥ युगलकम् । । विस्तीर्णाः प्रथमे ग्रन्थाः स्मृत्यै संक्षिपतो वचः । सुव्रतस्य प्रबन्धन च्छिना राजकथाश्रयाः ॥ ११ ॥ या प्रथामगमन्नति सापि वाच्यप्रकाशने । पाटवं दुष्टवैदुष्यतीवा सुव्रतभारती ॥ १२ ॥ केनाप्यनवधानेन कविकर्मणि सत्यपि । अंशोपि नास्ति निदोपः क्षेमेन्द्रस्य नृपावलौ ॥ १३ ॥ दृग्गोचरं पूर्वसरिग्रन्था राजकथाश्रयाः । मम त्वेकादश गता मतं नीलभुनेरपि ॥ १४ । । दृष्टैश्च पूर्वभूमर्तृप्रतिष्ठावस्तुशासनैः । प्रशस्तिपट्टेः शास्त्रेश्च शान्तशिषभ्रमलमः ॥ १ द्वापञ्चाशतमाम्नायभ्रंशाद्यान्नास्मरन्नपान् । तेभ्यो नीलमतादृष्टं गोनन्दादिचतुष्टयम् ॥ १६ ॥ बद्धा द्वादशभिम्रन्थसहवैः पार्थिवावलिः । प्राङमहाव्रतिना येन हेलाराजद्विजन्मना ॥ १७ ॥ तन्मतं पद्ममिहरो दृष्ट्राशोकादिपूर्वगान् । अष्टौ लवादीन्नृपतीन्स्वस्मिन्ग्रन्थे न्यदर्शयत् ॥ १८ ॥ बुगलकम् । ।
येप्यशोकादयः पञ्च श्रीछचिल्लाकरोब्रवीत् । तान्द्वापञ्चाशतो मध्याच्छोकस्तस्य तथा ह्ययम् । । १९ आशोकादभिमन्योयें प्रोक्ताः पञ्च महीभुजः । ते द्वापञ्चाशतो मध्यादेव लब्धाः पुरातनः ॥ २० ॥ इयं नृपाणामुलासे हासे वा देशकालयोः । भैषज्यभूतसंवादिकधायुक्तोपयुज्यते ॥ २१ ॥ संक्रान्तप्राक्तनानन्तव्यवहारः सचेतसः । कस्वेदशो न संदों यदि चा हृदयंगमः ॥ २२ ॥ क्षणभङ्गिनि जन्तूनां स्फुरिते परिचिन्तिते । मूर्धाभिषेकः शान्तस्य रसस्यान विचार्यताम् । । २३ ॥ तदमन्दरसस्यन्दसुन्दरेयं निपीयताम् । श्रोत्रशुक्तिपुटैः स्पष्टमङ्ग राजतरङ्गिणी ॥ २४ ॥ पुरा सतीसरः कल्पारम्भात्प्रभृति भूरभूत् । कुक्षौ हिमाद्रेरोभिः पूर्णा मन्वन्तराणि षट् ॥ २५ ॥ अथ वैवस्वतीयेलिन्प्राप्ते मन्वन्तरे सुरान् । द्रहिणोपेन्द्ररुद्रादीनवतार्य प्रजासजा ॥ २६ ॥ कश्यपेन तदन्तःस्थं घातयित्वा जलोद्रवम् । निर्ममे तत्सरोभूमौ कश्मीरा इति भण्डलम् ॥ २७ ॥ युगलकम् । । उद्यद्वैतस्तनिःष्यन्ददण्डकुण्डातपत्रिणा । यत्सर्वनागाधीशेन नीलेन परिपाल्यते ॥ २८ ॥ गुहोन्मुखी नागमुखापीतभूरिपया रचिम् । गौरी यत्र वितस्तात्वं यातायुज्यति नोचिताम् ॥ २९ ॥ शङ्खपद्ममुखैर्नागैर्नानारत्वावभासिभिः । नगरं धनदस्येव निधिभिर्यनिपव्यते ॥ ३० ॥
" 6 - 0 - निरकयोः ॥ ३३ ॥ यत्तायभीत्या प्राप्तानां नागानां गुप्तये ध्रुवम् । प्रसारितभुजं पृष्ठे शैलप्राकारलीलया । । ३१ ॥ भुक्तिमुक्तिफलप्राप्तिः काष्टरूपमुमापतिम् । काष्पपी पापसूदनतीर्थान्तर्यत्र संस्पृशतां भवेत् ॥ ३२ ॥ + संध्यादेवीजलं यस्मिन्दत्ते निःसलिले गिरी । कदर्शनं पुण्यपापानामन्वयव्यतिरेकयोः ॥ ३३ ॥ स्वयंभूर्यत्र हुतभुग्भुवो गर्भात्समुन्मिषन् । जुह्वतां प्रतिगृह्णाति ज्वालाभुजवनैर्हविः ॥ ३४ ॥ देवी भेडगिरेः शृङ्गे गङ्गो दशुचौ स्वयम् । सरोन्तर्दश्यते यत्र सरूपा सरस्वती ॥ ३५ ॥ नन्दिक्षेत्रे हरावासमासादे धुचरापिताः । अद्यापि यत्र व्यज्यन्ते पूजाचन्दनबिन्दवः ॥ ३६ ॥ आलोक्य शारदा देवी यत्र संप्राप्यते क्षणात् । तरङ्गिणी मधुमती वाणी च कविसेविता ॥ ३७ ॥ चक्रभृद्धिजयेशादिकेशवेशानभूषिते । तिलांशोपि न यत्रास्ति पृथ्व्यास्तीथैवहिष्कृतः ॥ ३८ ॥ विजीयते पुण्यवर्यलैर्यत्तु न शख्रिणाम् । परलोकात्सती भीतियस्मिनिवसतां परम् ॥ ३९ ॥ सोप्मनानगृहाः शीते सुस्थतीरास्पदा रये । यादोविरहिता यत्र निमगा निरुपद्रवाः ॥ १० ॥ असंतापहतां जानन्यत्र पित्रा विनिर्मिते । गौरवादिव तिग्मांशुत्ते ओमेप्यतीव्रताम् ॥ ४१ ॥ विद्या वेश्मानि तुङ्गानि कुङ्कम सहिमं पयः । द्राक्षेति यन्त्र सामान्यमस्ति त्रिदिवदुर्लभम् ॥ ४२ ॥ १ संतापामहता इत्युचितः पाठः ।
त्रिलोक्यां रत्नस्ः साच्या तस्यां धनपतेहरित । तत्र गौरीगुरुः शैलो यत्तस्मिन्नपि मण्डलम् ॥ ५३ । । तत्र कौरवकान्तेयसमकालभवात्कली । आ गोनन्दात्स्मरन्ति स्म न द्वापञ्चाशतं नृपान् ॥ ४४ । । तस्मिन्काले ध्रुवं तेषां कुकृत्यैः काश्यपीभुजाम् । कर्तारः कीतिकायस्य नाभूवन्कविवेधसः ॥ ४५ ॥ भजवनतरुच्छायां येषां निषेच्य महौजसां जलधिरशना मेदिन्यासीदसावकुतोभया । स्मृतिमपि न ते यान्ति क्षमापा विना यदनुग्रहं प्रकृतिमहते कुर्मस्तस्मै नमः कविकर्मणे । । ४६ । । येप्यासन्निभकुम्भशायितपदा येपि धियं लेभिरे येषामप्यवसन्पुरा युवतयो गेहेप्यहश्चन्द्रिकाः । ताँल्लोकोयमवैति लोकतिलकान्स्वप्यजातानिय भ्रातः सत्कविकृत्य किं स्तुतिशतैरन्धं जगत्त्वां बिना ॥ ४७ ॥ अष्टषष्ट्यधिकामब्दशतद्वाविंशतिं नुपाः । अपीपलंस्ते कश्मीरान्गोनन्दाद्याः कलौ युगे । । ४८ । । भारतं द्वापरान्तेभूद्वार्तयेति विमोहिताः । केचिदेतां मृषा तेषां कालसंख्यां प्रचक्रिरे ॥ ४९ ॥ लब्धाधिपत्यसंख्यानां वर्षान्संख्याय भूभुजाम् । मुक्तात्कालात्कले । शेषो नास्त्येवं तद्विवर्जितात् ॥ ५० ॥ शतेषु षट्सु साधेषु व्यधिकेषु च भूतले । कलेगतेषु वर्षाणामभवन्कुरुपाण्डवाः ॥ ५१ ॥ लोकिकेब्दे चतविशे शककालस्य सांप्रतम् । सप्तत्याभ्यधिकं यातं सहस्र परिवत्सराः ॥ ५२ ॥
प्रायस्तृतीयगोनन्दादारभ्य शरदा तदा । द्धे सहस्र गते त्रिंशदधिकं च शतत्रयम् ॥ ५३ ॥ वर्षाणां द्वादशशती पष्टिः पद्दभिश्व संयुता । भूभुजां कालसंण्यायां तद्धापञ्चाशतो मता ॥ ५४ ॥ ऋक्षादक्षं शतेनान्दर्यात्सु चित्रशिखण्डिपु । तच्चारे संहिताकाररेवं दत्तोत्र निर्णयः ॥ ५५ ॥ आसन्मधासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपती । पद्विकपञ्चद्वियुतः शककालस्तस्य राज्यस्य ॥ ५६ ॥ कश्मीरेन्द्रः स गोनन्दो बेलद्गङ्गादुगुलया । दिशा कैलासहासिन्या प्रतापी पर्युपास्यत । । ५७ । । । विहाय देहं शेषाहविषालेपभयादिव । भूर्गारुत्मतरनाङ्के भेजे तस्य भुजे स्थितिम् ॥ ५८ । । साहायकार्थमाइतो जरासंधेन वन्धुना । स संरुरोध कंसारेमथुरां पृथुभिर्वलैः । । ५९ ॥ तेनोपकलं कालिन्द्याः स्कन्धावारं निबनता । यादवीहसितैः सार्धं योधानां मीलितं यशः ॥ ६ ॥ एकदा सर्वतो भझाः स्वसेनाखातुमुद्यतः । तं संगरोध योद्धारं संगरे लाङ्गलध्वजः ॥ ६१ ॥ तयोस्तुल्योजसोयुद्ध चिराय करवतिनी । मम्ली विजयसंदेहे किं जयसूरजयश्रियः ॥ ६२ ॥ अथ शस्त्रक्षतैरङ्गैरालिलिङ्ग रणाङ्गने । भुवं काश्मीरिको राजा यादवस्तु जयश्रियम् । । ६३ ॥ गति प्रवीरमुलभा तस्मिन्मक्षत्रिय गते । श्रीमान्दामोदरो नाम तत्सूनुरभृत क्षितिम् ॥ ६४ ॥
भोगयोगोजितं राज्यं प्राप्तवानपि भूपतिः । ध्यायन्पितवधं मानी नोपलेभे स निर्वृतिम् ॥ ६५ । । अधोपसिन्धु गान्धारैः सजे कन्यास्वयंवरे । निमय शुधावानीतान्वृष्णीन्दष्णिदोमः ॥ ६६ ॥ ततस्तस्यातिसंरम्भात्तानदूरस्थितान्प्रति । यात्राभूगुजिनीवाजिरेगुबत्तनभस्तला ॥ १७ ॥ तदाहवे विवाहोत्का विमति सा पतिवरा । आसीत्तु धुपुरंधीणां गान्धारेषु स्वयंवरः ॥ ६८ । । तदाक्रान्तासुहञ्चकः स चक्रायुधसंगरे । चक्रधाराध्वना धीरश्चक्रवर्ती दिचं ययौ । । ६० । । अन्तर्वनी तस्य पनी तदा यदुकुलोद्वहः । राज्ये यशोवती नाम द्विजैः कृष्णोभ्यषेचयत् ॥ ७ ॥ तस्मिन्काले स्वसचिवान्सासयान्विन्यचीवरन् । इमं पौराणिक लोकमुदीर्य मधुसूदनः ॥ ७१ ॥ कश्मीरा पार्वती तत्र राजा ज्ञेयः शिवांशजः । नावशेयः स दुष्टोपि विदुषा भूतिमिच्छता । । ७२ ॥ पुंसां निर्गारवा भोज्य इव याः खोजने दशः । प्रजानां मातरं तास्तामपश्यन्देवतामिव । । ७३ ॥ अथ वैजनने मासि सा देवी दिव्यलक्षणम् । निर्दग्धस्यान्वयतरोरङ्करं सुषुषे सुतम् ॥ ७४ ॥ तस्य राज्याभिषेकादिविधिभिः सह संभृताः । द्विजेन्द्रनिरवर्त्यन्त जातकर्मादिकाः क्रियाः ॥ ७ ॥ स नरेन्द्रधिया साध लब्धवान्यालभूपतिः । नाम गोनन्द इत्येवं नाता पैतामहं क्रमात् ॥ ७६ ॥ १ विध्यते इति निम्पने इति मा कांचन ममावः पाठः पात् ।
आस्तां बालस्य संनद्धे द्वे धाव्या तस्य वृद्धये । एका पयःप्रविणी सर्वसंपत्यसः परा ॥ ७७ ॥ तस्यावन्ध्यप्रसादत्वं रक्षन्तः पितृमत्रिणः । पार्श्वगेभ्यो ददुवित्तमनिमित्तसितेप्यपि ॥ ७८ । । अबुद्धाननुतिष्ठन्तस्तस्याव्यक्तं शिशोर्वचः । कृतागसमिवात्मानममन्यन्ताधिकारिणः । । ७९ । । । पितुः सिंहासनं तेन कामता वालभूभुजा । नोत्कण्ठा पादपीठस्य लम्वामानाङ्गिणा हता । । ८० । । तं चामरमरुल्लोलकाकपलं नृपासने । विधाय मन्त्रिणोश्टण्वन्प्रजानां धर्मसंशयम् । । ८१ । । इति कादमीरिको राजा वर्तमानः स शैशवे । साहायकाय समरे न निन्ये कुरुपाण्डवैः । । ८२ । । आम्नायभङ्गान्निर्नटनामकल्यास्ततः परम् । पञ्चत्रिशन्महीपाला मना विस्मृतिसागरे ॥ ८३ ॥ अधाभवलयो नाम भूपालो भूमिभूषणम् । वेल्लयशोदुगूलायाः प्रीतिपात्रं जयश्रियः ॥ ८४ ॥ यस्य सेनानिनादेन जगदौन्निग्यदायिना । निन्यिरे बैरिणश्चित्रं दीर्घनिद्राविधेयताम् ॥ ८५ ॥ तेन पोडशभिलक्षविहीनाभश्मवेश्मनाम् । कोटि निष्पाद्य नगरं लोलोरं निरमीयत । । ८६ । । दत्त्वाग्रहारं लेदा लेवारं द्विजपर्षदे । स द्यामनिन्द्यशीर्यधीरारोह महाभुजः ॥ ८७ ॥ कुशियाक्षस्तत्पुत्रः प्रतापकुशलः कुशः । कुरुहाराग्रहारस्य दाताभूत्तदनन्तरम् । । ८८ । ।
ततस्तस्य सुतः प्राप रिपुनागकुलान्तकः । धुर्यः शौर्याश्रयः श्रीमान्खगेन्द्रः पार्थिवेन्द्रताम् ॥ ८९ ॥ स खागिखोनमुषयोः कर्ता मुख्याग्रहारयोः । हरहाससितैः कृत्यैः क्रीताल्लोकान्कमाद्ययौ । । ९० ॥ अनर्घमहिमा दीर्घमघवत्ताबहिष्कृतः । अथ साश्चर्यचर्याभूत्सुरेन्द्रस्तत्सुतो नृपः ॥ ९१ । । शतमन्युः शान्तमन्योगोंत्रभिगोत्ररक्षिणः । लेभे यस्य सुरेन्द्रस्य सुरेन्द्रो नोपमानताम् ॥ ९२ । । दरदेशान्तिके कृत्या सौरकाख्यं स पत्तनम् । श्रीमान्विहारं विदधे नरेन्द्रभवनाभिधम् । । ९३ ॥ तेन स्वमण्डलेखण्डयशसा पुण्यकर्मणा । बिहारः सुकृतोदारो निमितः सोरसाभिधः । । १४ ॥ तस्मिन्निःसंततौ राशि प्रशान्तेन्यकुलोद्भवः । बभार गोधरो नाम सभूधरवरां धराम् ॥ ९५ ॥ गोधरो हस्तिशालाल्यमग्रहारमुदारधीः । स प्रदाय द्विजन्मभ्यः पुण्यकर्मा दिवं ययौ । । ९६ ॥ तस्य सूनुः सुवर्णाख्यस्ततोभूत्स्वर्णदोथिनाम् । सुवर्णमणिकुल्यायाः कराले यः प्रवर्तकः ॥ ९७ ॥ तत्सूनुर्जनको नाम प्रजानां जनकोपमः । विहारमग्नहारं च जालोराख्यं च निर्ममे ॥ ९८ ॥ शचीनरस्तस्य सूनुः क्षिति क्षितिशचीपतिः । ततः श्रीमान्क्षमाशीलो ररक्षाक्षतशासनः ॥ ९९ ॥ राजामहारयोः कर्ता शमाहासाशनारयोः । सोभूदपुत्रः सुत्रामविष्टरार्धसमाश्रयी ॥ १०0॥
Tuesday, 25 February 2020
Rajtarangini
Saturday, 22 February 2020
- डॉ शरद सिंह
डॉ. अंबेडकर ने हिन्दू कोड बिल विधेयक को विखंडित करके लागू किए जाने के विरोध में नेहरू मंत्रिमण्डल से अपना त्यागपत्र दे दिया था। अंततः सरकार को हिन्दू कोड बिल विधेयक पास करना पड़ा। हिन्दू कोड बिल के रूप में महिला हितों की रक्षा करने वाला विधान बनाना भारतीय कानून के इतिहास की महत्वपूर्ण घटना है। डॉ. अंबेडकर मुस्लिम स्त्रियों को भी गुलामों जैसी दशा से मुक्त कराना चाहते थे। उन्होंने कहा कि भारतीय मुसलमानों को भी अपनी स्त्रियों की दशा सुधारने के बारे में विचार करना चाहिए। यहां मैं अपनी पुस्तक ‘‘डॉ. अम्बेडकर का स्त्रीविमर्श’’ के एक अंश साझा कर रही हूं।
आमतौर पर यही मान लिया जाता है कि बाबासाहेब अंबेडकर समाज के दलित वर्ग के उद्धार के संबंध में क्रियाशील रहे। अतः उन्होंने दलित वर्ग की स्त्रियों के विषय में ही चिन्तन किया होगा। किन्तु अंबेडकर राष्ट्र को एक नया स्वरूप देना चाहते थे। एक ऐसा स्वरूप जिसमें किसी भी व्यक्ति को दलित जीवन न जीना पड़े। डॉ. अंबेडकर की दृष्टि में वे सभी भारतीय स्त्रियां दलित श्रेणी में थीं जो मनुवादी सामाजिक नियमों के कारण अपने अधिकारों से वंचित थीं। बाबासाहेब अम्बेडकर स्त्री समानता और स्त्री के सामाजिक अधिकारों के प्रबल पक्षधर थे। जब डॉ. अम्बेडकर को दायित्व निर्माण का भार सौंपा गया तो उन्होंने संविधान के नीति निर्देशक तत्वों के लिए मानवता की भावना को आधार बनाया। उनका मानना था कि सभी मनुष्य एक समान हैं। अतः उनके मध्य किसी भी प्रकार का भेद-भाव नहीं होना चाहिए।
डॉ. अम्बेडकर ने हमेशा हर वर्ग की स्त्री की भलाई के बारे में सोचा। स्त्री का अस्तित्व उनके लिए जाति, धर्म के बंधन से परे था, क्योंकि वे जानते थे कि प्रत्येक वर्ग की स्त्री की दशा एक समान है। इसीलिए उनका विचार था कि भारतीय समाज में समस्त स्त्रियों की उन्नति, शिक्षा और संगठन के बिना, समाज का सांस्कृतिक तथा आर्थिक उत्थान अधूरा है। इसी ध्येय की क्रियान्विति के लिए उन्होंने सन् 1955 में ‘हिन्दू कोड बिल’ तैयार किया। वस्तुतः यह स्त्रियों की दलित स्थिति को बदलने का घोषणापत्र था। डॉ. अम्बेडकर ने इस बिल के माध्यम से उन सभी अधिकारों को स्त्रियों को प्रदान किए जाने की पैरवी की जो मनुस्मृति के आधार पर छीन लिए गए थे। मनुस्मृति में कहा गया कि ‘पत्नी, पुत्र और दास - इन तीनों के पास कोई संपत्ति नहीं हो।’, ‘स्त्रियों को पढ़ने का अधिकार नहीं है, स्त्रियों को वेद जानने का अधिकार नहीं है।’, ‘स्त्री वेद निहित दैनिक अग्निहोत्र नहीं करेगी, यदि करती है तो वह नरक में जाएगी’, ‘चाहे पति सदाचार से हीन हो या वह अन्य से आसक्त हो या वह सद्गुणों से हीन हो तो भी पतिव्रता स्त्री के द्वारा देवता समान पूजित होता है’। इस प्रकार के नीति वाक्यों से भरी हुई मनुस्मृति ने स्त्रियों को वैदिक युग के बाद उस जगह ला पटका जहां से उसकी पूरी तरह वापसी आज भी नहीं हो सकी है।
बाबासाहेब डॉ. अंबेडकर यह भली-भांति समझ गए थे कि जब तक स्त्रियों का ध्यान शिक्षा की ओर नहीं जाएगा तथा वे आत्मसम्मान को नहीं जानेंगी तब तक स्त्रियों का उद्धार संभव नहीं है। वे स्त्रियों को शिक्षा के महत्व से परिचित कराते थे। उन्होंने शिक्षा के साथ ही जीवन की उन बुनियादी बातों की ओर भी ध्यान आकृष्ट किया जिन पर आमतौर पर किसी का ध्यान नहीं जाता था। वे जहां भी, जो भी समझाते, एकदम स्पष्ट शब्दों में, जिससे उनकी कही हुई बातों का स्त्रियां सुगमता से समझ जातीं और आत्मसात करतीं। डॉ. अंबेडकर ने महाड में चर्मकार समुदाय की स्त्रियों को सम्बोधित करते हुए कहा था कि ‘‘साफ-सुथरा जीवन व्यतीत करो। इसकी कभी चिंता न करो कि तुम्हारे वस्त्र फटे-पुराने हैं। यह ध्यान रखो कि वे साफ हैं। आपके वस्त्र की स्वतंत्रता पर कोई प्रतिबंध नहीं लगा सकता और न ही कोई तुम्हें जेवरात के चुनाव से रोक सकता है। अपने मन को स्वच्छ बनाने का ध्यान रखो और आत्म सहायता की भावना अपने में पैदा करो।’’
इसी सभा में डॉ. अंबेडकर ने कहा था कि ‘‘तुम्हारे पति और पुत्र शराब पीते हैं तो उन्हें खाना मत दो। अपने बच्चों को स्कूल भेजो। स्त्री-शिक्षा उतनी ही आवश्यक है जितनी कि पुरुष शिक्षा।’’
डॉ. अंबेडकर जिन दिनों जनजागरण अभियान के अंतर्गत मध्यप्रदेश, मुंबई और मद्रास (अब चेन्नई) का तूफानी दौरा कर रहे थे, उन दिनों उन्होंने मालाबार में दलित समुदाय के स्त्रियों को अपने भाषण के द्वारा समझाया कि ‘‘तुम्हारे गांव में ब्राह्मण चाहे कितना भी निर्धन क्यों न हो अपने बच्चों को पढ़ाता है। उसका लड़का पढ़ते-पढ़ते डिप्टी कलेक्टर बन जाता है। तुम ऐसा क्यों नहीं करतीं? तुम अपने बच्चों को पढ़ने क्यों नहीं भेजतीं? क्या तुम चाहती हो कि तुम्हारे बच्चे सदैव मृत पशुओं का मांस खाते रहें? दूसरों का जूठन बटोर कर चाटते रहे?’’
19 जुलाई 1942 को नागपुर में सम्पन्न हुई ‘दलित वर्ग परिषद्’ की सभा में उपस्थित हजारों स्त्रियों को सम्बोधित करते हुए डॉ. अंबेडकर ने कहा था,‘नारी जगत् की प्रगति जिस अनुपात में हुई होगी, उसी मानदण्ड से मैं उस समाज की प्रगति को अांकता हूं।’
नागपुर सभा में ही डॉ. अंबेडकर ने ग़रीबीरेखा से नीचे जीवनयापन करने वाली स्त्रियों से आग्रह किया था कि ‘आप सफ़ाई से रहना सीखो, सभी अनैतिक बुराइयों से बचो, हीन भावना को त्याग दो, शादी-विवाह की जल्दी मत करो और अधिक संताने पैदा मत करो। पत्नी को चाहिए कि वह अपने पति के कार्य में एक मित्र, एक सहयोगी के रूप में दायित्व निभाए। लेकिन यदि पति गुलाम के रूप में बर्ताव करे तो उसका खुल कर विरोध करो, उसकी बुरी आदतों का खुल कर विरोध करना चाहिए और समानता का आग्रह करना चाहिए।’
डॉ. अंबेडकर के इन विचारों को कितना आत्मसात किया गया इसके अांकड़े घरेलू हिंसा के दर्ज़ अांकड़ें ही बयान कर देते हैं। जो दर्ज़ नहीं होते हैं ऐसे भी हजारों मामले हैं। सच तो यह है कि स्त्रियों के प्रति डॉ. अंबेडकर के विचारों को हमने भली-भांति समझा ही नहीं। उनके मानवतावादी विचारों के उन पहलुओं को लगभग अनदेखा कर दिया जो भारतीय समाज का ढांचा बदलने की क्षमता रखते हैं। जिन चौराहों पर डॉ. अंबेडकर की प्रतिमा पूरे सम्मान के साथ लगाई गई उनके आस-पास बसी बस्तियों में गंदगी के अंबार को वहां के निवासी ही दूर नहीं कर पाते हैं। गरीबीरेखा से नीचे जीवनयापन करने वाले परिवारों में बच्चों की संख्या के विषय में कोई रोक-टोक नहीं है। अधिक हुआ तो ‘जितने हाथ-उतना काम’ वाला मुहावरा ओढ़ लेते हैं। स्त्री-पुरुष की जिस समानता की कल्पना डॉ. अंबेडकर ने की थी वह भी बहुसंख्यक परिवारों में आज भी नहीं है। पुरुष घर का मुखिया है, स्त्री को बराबरी का आर्थिक अधिकार भी नहीं है, भले ही वह कमाऊ स्त्री हो। वे रुढ़िवादियों से इन प्रश्नों के तार्किक उत्तर पूछते थे कि क्यों स्त्रियों को शिक्षा, स्वास्थ्य जैसे बुनियादी अधिकारों से वंचित किया जाए? इस प्रश्न का सटीक एवं तार्किक उत्तर किसी के पास नहीं था।
हिन्दू समाज में ही नहीं अपितु भारतीय समाज के सभी वर्गों की स्त्रियों की दशा सुधारने की दिशा में डॉ. अंबेडकर ने ध्यान दिया। वे मुस्लिम समाज में स्त्रियों की पिछड़ी दशा के प्रति भी चिन्तित थे। अंबेडकर ने भारत विभाजन का तो पक्ष लिया पर मुस्लिम समाज में व्याप्त बाल विवाह की प्रथा और महिलाओं के साथ होने वाले दुर्व्यवहार की घोर निंदा की। उन्होंने कहा, ‘‘बहुविवाह और रखैल रखने के दुष्परिणाम शब्दों में व्यक्त नहीं किए जा सकते जो विशेष रूप से एक मुस्लिम महिला के दुःख के स्रोत हैं। जाति व्यवस्था को ही लें, हर कोई कहता है कि इस्लाम गुलामी और जाति से मुक्त होना चाहिए, जबकि गुलामी अस्तित्व में है और इसे इस्लाम और इस्लामी देशों से समर्थन मिला है। हालांकि कुरान में वर्णित ग़ुलामों के साथ उचित और मानवीय व्यवहार के बारे में पैगंबर के विचार प्रषंसा योग्य हैं लेकिन, इस्लाम में ऐसा कुछ नहीं है जो इस अभिशाप के उन्मूलन का समर्थन करता हो। यदि गुलामी खत्म भी हो जाए पर फिर भी मुसलमानों के बीच जाति व्यवस्था रह जाएगी।’’
डॉ. अंबेडकर मुस्लिम स्त्रियों को गुलामों जैसी दशा से मुक्त कराना चाहते थे। उन्होंने अपने लेखों में मुस्लिम समाज में पर्दा प्रथा की भी आलोचना की। उन्होंने आगे लिखा कि भारतीय मुसलमान अपने समाज का सुधार करने में विफल रहे हैं जबकि इसके विपरीत तुर्की जैसे देशों ने अपने आपको बहुत बदल लिया है। अतः भारतीय मुसलमानों को भी अपनी स्त्रियों की दशा सुधारने के बारे में विचार करना चाहिए। आगे चल कर डॉ. अंबेडकर के इन सकारात्मक विचारों का मुस्लिम समाज सुधारकों पर व्यापक प्रभाव पड़ा।
देश की स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद डॉ. भीमराव अंबेडकर की अध्यक्षता में एक समिति की स्थापना की गई। डॉ. अंबेडकर स्त्री-पुरुष समानता के अग्रदूत थे। वे स्त्रियों विकास में बाधा के लिए धर्म व जाति प्रथा को दोषी मानते थे। वे जानते थे इन बाधाओं को संवैधानिक ढंक से ही दूर किया जा सकता है। उन्होंने जाति-धर्म व लिंग निरपेक्ष संविधान में उन्होंने सामाजिक न्याय की पकिल्पना की। हिन्दू कोड बिल के जरिए उन्होंने संवैधानिक स्तर से महिला हितों की रक्षा का महत्वपूर्ण कार्य किया। डा. अंबेडकर ने महिलाओं को मतदान करने का अधिकार प्रदान कर उनकी राजनैतिक अधिकारों की। हिन्दू समाज के लिए कोई पर्सनल लॉ नहीं था। भारतीय हिन्दू समाज में विवाह, उतराधिकार, दत्तक, निर्भरता या गुजारा भत्ता आदि का नियम-कानून एक समान नहीं था। इसाई तथा पारसियों में एक समय में एक स्त्री से शादी का प्रावधान था। वहीं मुस्लिम समुदाय में चार शादियों को मान्यता प्राप्त है। लेकिन हिन्दू समाज में कोई पुरूष पर कोई सीमा नहीं थी। विधवा को मृत पति के संपत्ति पर अधिकार नहीं था। सवर्ण समाज में विधवा विवाह की परंपरा नहीं थी। इन्हीं परिस्थितियों को ध्यान में रख कर हिन्दू कोड बिल तैयार किया गया जिसमें में हिन्दू विवाह अधिनियम, विशेष विवाह अधिनियम, गोद लेना (दत्तक ग्रहण) अधिनियम, हिन्दू उत्तराधिकार अधिनियम, निर्बल तथा साधनहीन पारिवारिक सदस्यों का भरण पोषणउतराधिकारी अधिनियम, हिन्दू विधवा को पुनर्विवाह अधिनियम आदि का प्रवधान था। डॉ. अंबेडकर ने जैसे ही हिन्दू कोड बिल को संसद में पेश किया। संसद के अंदर और बाहर विरोध की लहर दौड़ गई। धार्मिक कट्टरपंथियों से लेकर आर्य समाजी तक डॉ. अंबेडकर के विरोधी हो गए। संसद में भी इस बिल का विरोध किया गया और सदन में इस बिल को सदस्यों का समर्थन नहीं मिल पा रहा था। किन्तु डॉ. अंबेडकर अडिग रहे। उनका कहना था कि-‘‘मुझे भारतीय संविधान के निर्माण से अधिक दिलचस्पी और खुशी हिन्दू कोड बिल पास कराने में है।’’
डॉ. अंबेडकर ने हिन्दू कोड बिल विधेयक को विखंडित करके लागू किए जाने के विरोध में नेहरू मंत्रिमण्डल से अपना त्यागपत्र भी दे दिया था। अंततः सरकार को हिन्दू कोड बिल विधेयक पास करना पड़ा। हिन्दू कोड बिल के के रूप में महिला हितों की रक्षा करने वाला विधान बनाना भारतीय कानून के इतिहास की महत्वपूर्ण घटना है। न्यायशास्त्र की दृष्टि से ‘‘रामायण’’ का विश्लेषण करते हुए किन्तु डॉ. अंबेडकर ने कहा कि ‘अगर राम और सीता का मामला मेरे कोर्ट में होता तो मैं राम को आजीवन कारावास की सजा देता।’ उनके ऐसे शब्द स्त्रियों के प्रति उनकी तीव्र मानवीयता की ओर संकेत करते हैं।
--------------------
(छतरपुर, म.प्र. से प्रकाशित "दैनिक बुंदेली मंच", 23.02.2020)
#दैनिकबुंदेलीमंच #कॉलम #शून्यकाल #डॉअंबेडकर #हिन्दूकोडबिल #स्त्रीविमर्श #ColumnShoonyakaal #Shoonyakaal #Column
#DrSharadSingh #drsharadsingh #miss_sharad
स्वाभिमान
कोई नहीं करता यहाँ गौर,
देश का कोना-कोना नागौर।
वेद की बातें वेद में रह गयीं
समाज में बना न उनका ठौर।
जिल्लत ढोते, इंसान जहाँ,
है हैबानों का वह बस ठौर।
उठ! उठा हाथ, लड़ना है,
अब मार ठोकर उस ठौर।
तिल-तिल तड़प-तड़प,
सौ वर्ष का जीवन क्या?
स्वाभिमान से सर उठा,
मान सा कहाँ सुख और?
गौतम रामहेत ।
त्रिपिटक
तिपिटक परिचय सुत्त - पिटक ( 19 ग्रंथ ) . . . ( 1 ) दीध - निकाय ( 3 ) संयुक्त - निकाय ( 2 ) मज्झिम - निकाय ( 4 ) अंगुत्तर - निकाय - खुदक - निकाय ( 15 ग्रंथ ) खुद्दकपाठ धम्मपद उदान इतिवृत्तक सुत्त - निपात ( 5 ) विमान - वत्थु ( 6 ) पेतवत्थु ( 7 ) थेर - गाथा ( 8 ) थेरी - गाथा ( 9 ) जातक ( 10 ) निदेस पटिसम्मिदा अपदान बुद्धवंस चरिया - पिटक ( 11 ) ( 12 ) ( 13 ) ( 14 ) ( 15 ) ' सुत्त - पिटक ' तिपिटक का सबसे महत्त्वपूर्ण अंग है । इसमें भगवान बुद्ध के सभी सुत्त ( उपदेश ) संग्रहित किए गए हैं । भगवान ने अपने मुख से जो - जो उपदेश दिए , अपने जीवन और अनुभवों के विषय में उन्होंने जो - जो कहा , जिन - जिन व्यक्तियों से उनका या उनके शिष्यों का संपर्क या संलाप हुआ , जिन - जिन प्रदेशों में उन्होंने भ्रमण ( चारिका ) किया . संक्षेप में बुद्धत्व - प्राप्ति से लेकर निर्वाण - प्राप्ति तक के अपने 45 वर्षों में भगवान की जो - जो भी जीवन - चर्या रही , उसी का यथावत चित्रण हमें ' सुत्त - पिटक ' में मिलता है । यह छठी और पांचवीं शताब्दी ईसा पूर्व के भारत के ऐतिहासिक . सामाजिक और भौगोलिक ज्ञान का अपूर्व भंडार है । यह पांच भागों में विभक्त है और तिपिटक का सबसे बड़ा ' पिटक ' है । यहां सुत्त - पिटक ' के प्रत्येक ग्रंथ का संक्षिप्त परिचय प्रस्तुत किया जा रहा है ।तिपिटक - परिचय विनय पिटक ( 6 im ) पातिमोक्ख - विभंग ( 1 ) भिक्षु - विभंग ( 2 ) भिक्खुनी - विभंग ( 3 ) महावग्ग ( 4 ) चुल्लवग्ग ( 5 ) परिवार बौद्ध - विद्वानों ने विनय - पिटक ' को भिक्षुसंघ का संविधान बताया है । बौद्ध धर्म की परंपरा में इसका स्थान अत्यंत ऊंचा है । भगवान बुद्ध जब तक जीवित रहे , तब तक उनके व्यक्तित्व और संपर्क से उनके अनुयायियों को सम्यक - प्रेरणा मिलती रही थी । उनके परिनिर्वाण के बाद तो विनय - पिटक ' संघ की एकता , पवित्रता और अनुशासन का एक मात्र मापदंड बन गया । इसलिए आज तक भिक्खुसंघ में इसका स्थान आदर और गौरव का बना हुआ है । विनय पिटक ' को बुद्ध शासन भी कहा गया । क्योंकि जब तक विनय ' संबंधी नियमों का अभ्यास होता रहेगा . बौद्ध धर्म चिरस्थायी बना रहेगा । बौद्ध धर्म में ' विनय - पिटक ' की महिमा इसी कारण से सुरक्षित बनी हुई है । संक्षेप में इसे भिक्खु - भिक्षुणियों का आचार - शास्त्र भी कह सकते हैं । ( क ) भिक्खु - विभंग पातिमोक्ख ( प्रतिमोक्ष ) का अर्थ है , दुष्कर्मों से मुक्ति प्न जाना । इस प्रथ में भिक्खुओं के 227 शिक्षापदों की व्याख्या की गई है । शिक्षापद मिक्युओं के विनय - संबंधी नियमों को कहते हैं । इन नियमों को यहां आठ वर्गों में विभक्त किया गया है या दिव्यशक्ति का दावा । राजिक - 0 ) मैथुन . ( 1 ) चोरी , ( II ) मनुष्य - हत्या और ( IV ) सिद्धि सात का दावा । ये चार पाराजिक है । इन चार दोषों के कारण श्रामन्य - फल के उद्देश्य की प्राप्ति नहीं होती । इनके दंड स्वरूप
तिपिटक - परिचय 139 पालि - तिपिटक के अंतर्गत अभिधम्म - पिटक का स्थान तीसरा है । पिटक में बुद्ध - वचन के तत्व - दर्शन की व्याख्या की गई है । अभिधम्म - पिटक के निम्नलिखित ग्रंथ हैं ( क ) धम्मसंगणि , ( ख ) विभंग , ( ग ) धातुकथा , ( घ ) पुग्गलपति , ( ङ ) कथावत्थु , ( च ) यमक , और ( छ ) पट्ठान । अभिधम्म ' में दो शब्द है - अभि और धम्म । अभि का अर्थ है विशेष अथवा उच्चतर । इस प्रकार अभिधम्म का अर्थ हुआ - विशेष अथवा उच्चतर धर्म । भगवान बुद्ध के धर्मोपदेश जिस प्रकार विनय - पिटक में ' संयत - रूप ' में है , सुत्त - पिटक में ' उपदेश - रूप ' में हैं , उसी प्रकार अभिधम्म - पिटक में तत्व - रूप में हैं । वैसे तीनों पिटकों में भगवान बुद्ध के धर्मोपदेश ही मिलते हैं । विषयों के अनुरूप इन्हें अलग - अलग पिटकों में रखा गया है । केवल शैली की दृष्टि से इनमें विभिन्नताएं हैं । अभिधम्म - पिटक में भगवान बुद्ध की ' परमार्थ - देशनाओं को संकलित किया गया है । यह बौद्ध दर्शन का एक विशेष भाग है , जो साधकों को अधिक गहराई तक ले जाता है । इसलिए बौद्ध दर्शनशास्त्र को अभिधम्म - दर्शनशास्त्र भी कहते हैं । ऐसी मान्यता है कि अभिधम्म का उपदेश सर्वप्रथम भगवान बुद्ध ने अपनी माता देवी महामाया को त्रायस्त्रिंश - लोक में दिया था । तथागत के शिष्यों में धर्म सेनापति सारिपुत्र को अभिधम्म का प्रमुख ज्ञाता माना जाता है । उन्हें धम्म कथिक ' भिक्खु के रूप में भगवान बुद्ध के समय ही मान्यता मिल चुकी थी । विनय पिटक और सुत्त - पिटक की भांति अभिधम्म - पिटक को थेरवादी ( स्थविरवादी ) बौद्ध - परंपरा में बुद्धवचन ही माना जाता है । यह धम्मसुत्तों ( धर्मसूत्रों ) का दार्शनिक रूप है । सर्वसाधारण उपासकों के लिए यह सूखे रेगिस्तान की तरह है । यह पिटक अपने आप विशाल है । वसुबंधु ( चौथी शताब्दी ) आदि बाद के दार्शनिकों ने
Friday, 21 February 2020
Breast Tax
Breast Tax
The Breast Tax (Mulakkaram or mula-karam in Malayalam) was a tax imposed on the lower caste and untouchable Hindu women by the Kingdom of Tranvancore (in present-day Kerala state of India) if they wanted to cover their breasts in public, until 1924.[1][2][3] The lower caste and untouchable women were expected to pay the government a tax on their breasts, as soon as they started developing breasts.[4][5] The lower caste men had to pay a similar tax, called tala-karam, on their heads.[6] Travancore tax collectors would visit every house to collect breast tax from any lower caste women who passed the age of puberty.[7] The tax was evaluated by the tax collectors depending on the size of their breasts.[1][2][8][3]
BackgroundEdit
The breast tax was supposedly forced by the landowning king on lower caste Hindu women, which was to be paid if they wanted to cover their breasts and was further assessed in proportion to the size of their breasts.[9][10][11] This was seen as a sign of respect towards the upper caste and the lower castes including Nadar and Ezhava women had to pay the "breast tax"[9] Dr Sheeba KM, Professor of gender ecology and Dalit studies says the very purpose of the breast tax was to maintain the caste hierarchy.[10]
The law resulted from Travancore's tradition, in which the breast was bared as a symbol of respect to higher-status people.[6] This rule was applicable to all women in kerala with different criterias including higher forward castes like Nair, Ambalavasis and Brahmin women. The Nair women were not allowed to cover their bosoms while in front of Brahmins while entering the temples while the brahmin women were not allowed to cover their bosoms while entering the temple[7] The people of the other castes, such as Nadars, Ezhavars and untouchables castes, were not allowed cover their breasts at all. With the spread of Christianity in the 19th century, the Christian converts among the Nadar women started covering their upper body, and gradually, even the Hindu Nadar women adopted this practice.[12][13] After a series of protests, the Nadar women were granted the right to cover their breasts in 1859.[citation needed]
Multiple historians have documented that uncovering one's breasts was revered as a symbolic token of homage from the lower castes towards the upper castes in the state of Travancore and a state-law prevented this covering which served to demarcate the caste hierarchy in a prominent manner and often served as the core locus of spontaneous rebellions by lower castes.[14][15]
Channar RevoltEdit
Main article: Channar revolt
During the time of Travancore, lower-caste women were not allowed to wear clothes that covered their breasts.[16] Higher-class women covered both breasts and shoulders, whereas lower castes including Nadar and Ezhava women were not allowed to cover their breasts, to show their low status.[16][17] They had to pay the breast tax if they wanted to cover themselves [18][19]Uneasy with their social status, a large number of Nadars embraced Christianity, and started to wear long cloths. When many more Nadar women turned to Christianity, many Hindu Nadar women also started to wear the Nair breast cloth.[17] This led to violence between the upper caste and lower caste people.[20]
From 1813 to 1859 several laws were enacted and removed by the Kingdom of Travancore regarding the upper cloth issue.[21][22] On one such occasion the members of the king's council argued that this right would remove the caste-differences and pollute the kingdom.[21][22] Agitations and violence continued against the lower caste Christian and Hindu women on the right to cover their breasts and several schools and churches were burned.[23] Several waves of violence continued for four decades.[20][24]
In 1859 the violence reached its peak when two Nadar women were stripped of their upper clothes and hung on a tree in public for covering their breasts by Travancore officials.[20][25] The Nadars revolted in ferocity and started to terrorize the upper caste neighborhoods and looted their shops. Thus the kingdom was forced to take action on the upper cloth law to bring peace in the kingdom.[20][24][26] In the same year, under pressure from the Madras governor, the king issued the right for all Nadar women to cover their breasts.[23][27][28] Yet they were still not allowed in the style of the higher-class women which the Nadar women did not follow.[29][30][31]
The story of NangeliEdit
Main article: Nangeli
The village-legend Nangeli is about a women lived in the early 19th century at Cherthala in the erstwhile princely state of Travancore in India and supposedly, cut off her breasts in an effort to protest against the caste-based breast tax.[32][33][34]
The village officer of Travancore, came to her home to survey her breasts and collect the breast tax.[35] Nangeli revolted against the harassment; cutting off her breasts and presenting them to him in a plantain leaf.[36][37][35] She died soon from loss of blood.[35] Nangeli's husband, Chirukandan, seeing her mutilated body was overcome by grief and jumped into her funeral pyre – in what was supposedly the first male sati.[38]
Following the death of Nangeli, a series of people's movements were set off. Soon the place she lived had come to be called as Mulachiparambu (meaning place of the breasted woman).[38]
However, It is not officially recognized in any of historical accounts and its authenticity is debatable.[18][33]
ReferencesEdit
^ a b "The CBSE Just Removed an Entire History of Women's Caste Struggle". The Wire. Retrieved 13 November 2019.
^ a b "The woman who cut off her breasts to protest a tax". 28 July 2016. Retrieved 13 November 2019.
^ a b "Nine weird taxes from around the world – Really absurd". The Economic Times. Retrieved 13 November 2019.
^ K.S. Manilal (15 November 2012). "Sikhism in Kerala: Forgotten Chapter in the Social History of the State". Samagra. 8: 3–4. ISSN 0973-3906. One such infamous law that was in force in Travancore until as late as the first quarter of the 20th century was known as Mulakkaram, i.e., the law of breast tax. According to this law the avarna women, were to pay tax to the government for their breasts from the very time of their girlhood, when they start developing breasts
^ R. N. Yesudas (1980). The History of the London Missionary Society in Travancore, 1806–1908. Kerala Historical Society. p. 19. The lower classes were to pay tax for the hair they grew, and for the breasts of ladies called breast-tax.
^ a b Jacob Kattackal (1990). Comparative Religion. Oriental Institute of Religious Studies. p. 144. In South India, until the 19th century, the 'low caste' men had to pay the 'head tax, and the 'low caste women' had to pay a 'breast tax' ('tala-karam and mula- karain) to the government treasury. The still more shameful truth is that these women were not allowed to wear upper garments in public.
^ a b "Breast Tax and the Revolt of Lower Cast Women in 19th Century Travancore". 17 May 2019. Retrieved 14 November 2019.