Thursday, 11 June 2026

शिवराज विजय

अथ चतुर्यो निश्वासः

"कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्" ।

- स्फुटकम्

व्याख्या - आहोस्विद् कर्मसिद्धिः सम्यत्स्यते, उद् वा गात्रं नक्ष्यामि ।

व्यारणम् - साधयेयम् - साधि णिच् + लिङ मिप् । देहम् - दिह उपचये + घञ् (द्वितीया वि० ) । पातयेयम्- पत्+ णिच् + लिङ् + मिप् ।

शब्दार्थ - कार्यम् - कार्य (उद्देश्य) को, वा= अथवा, साधयेयम् = सिद्ध करूं, देहम् - शरीर को, वा अथवा, पातयेयम् = नष्ट (समाप्त) कर दूँ ।

हिन्दी - 'या तो कार्य सिद्ध करूँगा, या शरीर ही नष्ट कर दूंगा' ।

टिप्पणी - उपर्युक्त स्फुटक को व्यासजी ने यहाँ इसलिए समुद्धृत किया है कि शिवाजी का पत्र ले जाने में रघुवीर सिंह ने अपने प्राणों की बाजी लगा दी है। इसी संकल्प एवं कर्म की दृढ़ता का वर्णन इस चतुर्थ निश्वास में किया गया है ।। १ ।।

मासोऽयमाषाढः, अस्ति च सायं समयः, अस्तं जिगमिषुर्भगवान् भास्करः सिन्दूर-द्रव-स्नातानामिव वरुण-दिगवलम्बिनामरुण वारि-वाहानामभ्यन्तरं प्रविष्टः । कलविङ्काश्चाटकैररुतैः परिपूर्णेषु नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते । वनानि प्रतिक्षणमधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति । अथाऽकस्मात् परितो मेघ-माला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत् । क्षणं सूक्ष्म-विस्तारा, परतः प्रकटित-शिखरि-शिखर-विडम्बना, अथ दर्शित-दीर्घ-गुण्ड-मण्डित-दिगन्त-दन्तावल-भयानकाकारा, ततः पारस्परिक-संश्लेष-विहित-महान्धकारा च समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत् ।

व्याख्या - अयम् = एषः, आषाढो मासः शुचिर्मासः, अस्ति = विद्यते, च = पुनः, सायंसमयः = सायंकालः, अस्तम् = अस्ताचलम्, जिगमिषुः = गन्तुमिच्छुः, भगवान् = ऐश्वर्यशाली, भास्करः = दिवाकरः, सिन्दूरद्रवस्नाताना-

मिव = नागोद्भवरसविहितस्नानामिव, वरुणदिगवलम्बिनाम् = पश्चिमाशाऽऽ-

३४०/शिवर।जविजयः

श्रितानाम्, अरुणवारिवाहानाम् = रक्तजलदानाम्, अभ्यन्तरम् अन्तः, प्रविष्टः प्राविशत् । कलविङ्काः = चटकाः, चाटकैररुतैः = निजापत्य रोदनैः, परिपूर्णेषु = युक्तेषु, नीडेषु - कुलायेषु, प्रतिनिवर्तन्ते परावर्तन्ते, वनानि विपिनानि, प्रतिक्षणम् = प्रतिपलम्, अधिकाधिकाम् = अतितराम्, श्यामताम् = कृष्णताम्, कलयन्ति = धारयन्ति । अथ अनन्तरम्, अकस्मात् सहसैव, परितः सर्वतः, मेघमाला = घनावलीः, पर्वतश्रेणीव गिरिप‌ङ्क्तिरिव, प्रादुरभूत् समजायत । क्षणम् = पलम्, सूक्ष्मविस्ताराः अल्पकायिका, परतः अनन्तरम्, प्रकटित-शिखरिशिखरविडम्बना प्रदर्शितपर्वतशिखरविडम्बना, अथ, दशितदीर्घ-शुण्डमण्डित दिगन्तदन्तावलभयानका कारा = प्रकटितलम्बाय मानकरभूषितदिग्गज-भयावहाकारा, ततः तत्पश्चात्, पारस्परिकसंश्लेषविहित महान्धकारा = इतरेतर-मिलनोत्पादितान्धकारा, च, समस्तम् = निखिलम्, गगनतलम् आकाशमण्डलम्, पर्यच्छदीत् = व्याप्नोत् ।

समासः - सिन्दूरस्य द्रवेण स्नातामिव सिन्दूरद्रवस्नातामिव । वरुणस्य दिग् अवलम्बितुं शीलमस्य, तेषां वरुणदिगवलम्बिनाम् । वारि वहन्तीति वारिवाहाः, अरुणाः वारिवाहास्तेषाम् अरुणवारिवाहानाम् । सूक्ष्मः विस्तारः यस्याः सा सूक्ष्मविस्तारा । प्रकटितं शिखरिणां शिखराणां विडम्बनं यया सा प्रकटितशिखरिशिखरविडम्बना । दर्शितः दीर्घेण शुण्डेन मण्डितस्य दिगन्त-दन्तावलस्य भयानकः आकारः यया सा दर्शितदीर्घशुण्डमण्डितदिगन्तदन्तावल-भयानकाकारा । पारस्परिकेण संश्लेषेन विहितः महान्धकारः यया सा पारस्परिकसंश्लेषविहित महान्धकारा ।

व्याकरणम् - जिगमिषुः गम् + सन् + (द्वित्त्व) उ (प्र० ए० व०) भास्करः- भाः करोतीति भास्करः, भास् + कृ+ अप् । प्रादुरभूत् - प्र + आ + दुर् + भू + लङ् + तिप् । दर्शितः दृश्+ णिच् + क्त। पर्यच्छदीत् -परि + छद् + लुङ् + तिप् ।

शब्दार्थ - आषाढ़ः मासः आषाढ़ का महीना, जिगमिषुः जाने का इच्छुक, भास्करः = सूर्य, सिन्दूरद्रवस्नाताम् = सिन्दूर के घोल से स्नान किये हुए, इव = भांति, वरुणदिगवलम्बिनाम् = पश्चिम दिशा का अवलम्बन करने वाले, अरुणवारिवाहानाम् = लाल बादलों के, आभ्यन्तरम् = अन्दर, प्रविष्टः -प्रविष्ट हो गये, कलविङ्काः = गौरैया पक्षी, चाटकैररुतैः = गोरैया के बच्चों के कलरव से, परिपूर्णेषु = व्याप्त, नीडेषु घोसलों में, प्रतिनिवर्तन्ते लौट

चतुर्थो निश्वासः

३४१

रहे हैं, प्रतिक्षणम् = प्रतिक्षण (क्रमशः), अधिकाधिकाम् - अधिकतर, ध्याम-ताम् = कालेपन को, कलयन्ति धारण कर रहे हैं, परितः = चारों ओर से, मेघमाला = बादलों की घटा, पर्वतश्रेणीव = पर्वतों की माला के समान, प्रादुरभूत् प्रकट हो गई, क्षणम् कुछ देर तक, सूक्ष्मविस्तारा - मूक्ष्म विस्तार वाली, परतः = बाद में, प्रकटित शिखरिशिखरविडम्बना - पर्वत-शिखरों का अनुकरण करती हुई, शितदीर्घशुण्डमण्डित दिगन्तदन्तावल-भयानकाकारा = लम्बी-लम्बी सूँडों से सुशोभित दिग्गजों के समान भयानक आकार वाली, पारस्परिक संश्लेषविहित महान्धकारा परस्पर मिलने से महान् अन्धकार पैदा करने वाली, पर्यच्छदीत् आच्छादित कर लिया ।

हिन्दी - आषाढ़ का महीना और सन्ध्या का समय है। अस्ताचल जाने के इच्छुक भगवान् भास्कर (सूर्य) सिन्दूर के घोल से नहाये हुए से पश्चिम दिशा में संस्थित लाल रङ्ग के बादलों में प्रविष्ट हो गये हैं। गौरैया पक्षी अपने बच्चों के द्वारा किये जाने वाले कलरव से पूर्ण घोसलों में लौट रहे हैं। जङ्गल क्षण-प्रतिक्षण अधिकाधिक श्यामलता (अन्धकारता) को प्राप्त हो रहे हैं। अकस्मात् चारों ओर से पर्वत-श्रेणी के समान मेघमाला प्रकट हो गई हैं। यह मेघमाला थोड़ी देर तक सूक्ष्म विस्तार वाली रही, पुनः पर्वत-शिखरों के समान हो गई। तदनन्तर लम्बी-लम्बी सूँडों से सुशोभित दिग्गजों के समान भयानक आकार वाली हो गईं। फिर मेघों (बादलों) के पारस्परिक संश्लेष (मिलने) से भीषण अन्धकार करने वाली मेघमाला ने समस्त गगन-मण्डल को आच्छादित कर लिया ।

टिप्पणी - इस गद्यखण्ड में वर्षा ऋतु के आदिम आषाढ़ मास की सन्ध्या-काल का वर्णन है। यहाँ स्वभावोक्ति, उत्प्रेक्षा, उपमा और अनुप्रास का सुन्दर समन्वय संशित है ।। २ ।।

अस्मिन् समये एकः षोडशवर्षदेशीयो गौरो युवा हयेन पर्वतश्रेणी-रुपर्युपरि गच्छति स्म। एष सुघटित-दृढ-शरीरः, श्यामश्यामै-गुच्छ-गुच्छेः कुञ्चित-कुञ्चितैः कच-कलापैः कमनीय-कपोलपालिः, दूरागमनायास-वशेन सूक्ष्म-मौक्तिक-पटलेनेव स्वेद-बिन्दु-व्रजेन समा-च्छादित-ललाट-कपोल-नासाग्रोत्तरोष्ठः, प्रसन्न वदनाम्भोज-प्रदर्शित-दृढ-सिद्धान्त-महोत्साहः, राजत-सूत्र-शिल्पकृत-बहुल-चाकचक्यवक्र-

३४२

शिवराजविजयः

हरितोष्णीष-शोभितः, हरितेनैव च कञ्चुकेन प्रकटीकृत-व्यूढगूढ-चरता-कार्यः, कोऽपि शिववीरस्य विश्वासपात्रं सिंहदुर्गात् तस्यैव पत्रमादाय तोरणदुर्गं प्रयाति ।

व्याख्या - अस्मिन् समये = वार्षकमेधाच्छन्नसायङ्कालिककाले, एकः = अन्यतमः, षोडशवर्षदेशीयः षोडशवर्षंकल्पः, गौरः शुभ्राङ्गः, युवा युवकः, हयेन = वाजिना, पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गिरिशिखरमुपर्युपरि, गच्छति स्म -व्रजति स्म । एषः = अयम्, सुघटितदृढ़शरीरः सुन्दरशक्तदेहः, श्यामश्यामैः -नितान्तकृष्णैः, गुच्छगुच्छेः = गुच्छबहुलैः, कुश्वितकुश्वितैः = श्रभ्रमितैः, कच-कलापैः = केशसमूहैः, कमनीयकपोलप। लिः = मनोहरगण्डस्थलः दूरागमनायास-वशेन = अधिक मार्गचलनपरिश्रमेण, सूक्ष्ममौक्तिक पटलेने व लघुमुक्तासमूहेनेव, स्वेदबिन्दुव्रजेन= घर्म जलकणसमूहेन, समाच्छादितललाटकपोलनासाग्रोत्त रोष्ठः = व्याप्तालिकगण्डस्थलनासाग्रोत्तरोष्ठः, प्रसन्नवदनाम्भोज प्रदर्शितदृढसिद्धान्तमहो-त्साहः = विकसितमुखकमलप्रदर्शितदृढ कर्तव्यपरायणतामहाहर्षः, 'राजतसूत्र-शिल्पकृतबहुलचाकचक्य वक्रहरितोष्णीषशोभितः = रोप्यतन्तुशिल्पकृतप्रचुरचाक-चक्यवक्रहरिद्वर्णशिरोवेष्टन विभूषितः, हरितेनैव - हरिद्वर्णेनैव, कञ्चुकेन = अङ्गरक्षकेन, प्रकटीकृतव्यूढगूढचरताकार्यः = स्पष्टीकृतस्वीकृत गुप्त-चरकृत्यः, कोऽपि, शिववीरस्य = 'शिवाजी' इत्याख्यस्य पतेः, विश्वासपात्रम् = हृदयाभिन्नम्, सिहदुर्गात् = एतन्नामकदुर्गात्, तस्यैव शिवबीरस्यैव, पत्रमादाय लेख गृहीत्वा, तोरणदुर्गम् = एतन्नामकदुर्गम्, प्रयाति = गच्छति । च,

समासः - सुघटितं दृढं शरीरं यस्यासौ सुघटितदृढशरीरः । कचानां कलापैः कचकलापैः । कमनीया कपोलानां पालिः यस्यासौ कमनीयकपोलपालिः । दूरात् आगमनेन यः आयासः, तस्य वशम्, तेन दूतगमनायासवशेन । सूक्ष्ममौक्तिकानां पटलस्तेन सूक्ष्ममौक्तिकपटलेन । स्वेदस्य बिन्दूनां व्रजस्तेन स्वेदबिन्दुव्रजेन । समाच्छादितं ललाटश्च कपोलश्च नासाग्रश्च उत्तरोष्ठश्चेति तत् यस्य सः समाच्छादितललाटकपोलनासाग्रोत्तरोष्ठः । प्रसन्नेन वदनाम्भोजेन प्रर्दाशतः दृढः सिद्धान्तस्य महोत्साहः येन सः प्रसन्नवदनाम्भोजप्रदर्शितदृढसिद्धान्त महोत्साहः । राजतसूत्रस्य शिल्पेन कृतं बहुलं चाकचयं यस्य तथाभूतं वक्रं हरितश्च यत् उष्णीषम्, तेन शोभितः राजतसूत्रशिल्पकृतबहुलचाकचक्यवक्रहरितोष्णीष-शोभितः । प्रकटीकृतं व्यूढं गूढचरतायाः कार्यं येन सः प्रक्रटीकृतव्यूढगूढ-चरताकार्यः ।
चतुर्थी निश्वासः

३४३

शब्दार्थ अस्मिन् समये इस समय में, एकः एक, पोडशवर्षदेशीयः -लगभग सोलह वर्ष का, गौरः गौरवर्णवाला, युवा युवक, हयेन = घोड़े है, पर्वतश्रेणीः = पर्वतमाला को, गच्छति स्म जा रहा था, सुघटितदृढ-शरीरः = सुन्दर पुष्ट देद्वारी, श्यामश्यामैः अत्यन्त काले, गुच्छगुच्छेः-गुच्छेदार, कृश्वितकुष्वितैः घुंघराले, कचकलापैः केषा समूहों द्वारा, कमनीय-कपोलंपालिः = कोमल गालों वाला, दूरागमनायासवणेन - दूर से आने के कारण थान्त, सूक्ष्ममौक्तिकपटलेनेव छोटे-छोटे मोतियों के समान, स्वेद-बिन्दुद्वजेन = पसीने की बूंदों से, समाच्छादितललाटक पोलनासाग्रोत्तरोष्ठः = ब्याप्त है मस्तक, कपोल, नासिका का अग्रभाग तथा ऊपरी ओठ जिसका, प्रसन्नवदनाम्भोजप्रदशितदृढसिद्धान्तमहोत्साहः - प्रसन्न मुखकमल से दृढ सिद्धान्त के महोत्साह को प्रकट करने वाला, राजतसूत्रशिल्पकृत बहुलचाकचक्य-वक्रहरितोष्णीपशोभितः चाँदी के तार के कारण अत्यधिक चमकने वाले तथा टेढ़े हरे साफे से शोभायमान, हरितेन एव हरे रंग के ही, कञ्चुकेन -कञ्चुक (कुर्ता) से, प्रकटीकृत व्यूढ गूढचरताकार्यः = गुप्तचर के कार्य को स्वीकार करने की सूचना देने वाला, तस्यैव उस शिवाजी का ही, आदाय -लेकर, तोरणदुर्गम् = तोरण नामक किले को, प्रयाति = जा रहा है।

हिन्दी - इसी समय लगभग सोलह वर्ष का एक गौराङ्ग युवक घोड़े पर चढ़ा हुआ पर्वतमाला के ऊपर-ऊपर चला जा रहा था। यह सुघटित दृढ़ शरीर बाला, काले-काले गुच्छेदार तथा घुंघराले केशों से सुशोभित कपोलों वाला, दूर से आगमन के कारण थकान से समुत्पन्न छोटे-छोटे मोतियों के समान पसीने की बूंदों से व्याप्त मस्तक, कंपोल, नासिका के अग्रभाग तथा ऊपरी ओठों वाला, प्रसन्न मुख-कमल से दृढ़ सिद्धान्त सम्बन्धी महोत्साह को प्रकट करने वाला, चाँदी के सूत्र (तार) से काम किये हुए होने के कारण अत्यधिक चमकने वाले तथा टेढ़े बंधे हुए हरे साफे से सुशोभित, हरे रंग के ही कञ्चुक से गुप्तचर के कार्य की सूचना देने वाला कोई वीर शिवाजी का विश्वासभाजन सिहदुर्ग से उन्हीं शिववीर का पत्र लेकर तोरण दुर्ग को जा रहा है।

टिप्पणी - प्रस्तुत गद्यखण्ड में श्याम युवक रघुनाथ सिह का सुन्दर एवं यथार्थ रेखाचित्र प्रर्दाशत किया गया है। 'सूक्ष्ममौक्तिकपटलेनेव' इस स्थल पर उत्प्रेक्षालंकार और 'प्रसन्नवदनाम्भोज प्रदर्शितदृढसिद्धान्त महोत्साहः' इस स्थान

शिवराजविजयः

३४४

पर महोत्साह दिखाने के प्रति प्रसन्नवदन कारण है, अतः काव्यलिङ्गालंकार की सुषमा संदर्शनीय है ।। ३ ।।

तावदकस्मादुत्थितो महान् झञ्झावातः, एकः सायंसमय-प्रयुक्तः स्वभाव-वृत्तोऽन्धकारः, स च द्विगुणितो मेघमालाभिः । झञ्झा-वातोद्धूर्त रेणुभिः शीर्णपत्रैः कुसुम-परागैः शुष्कपुष्पैश्च पुनरेष बैगुण्यं प्राप्तः । इह पर्वत-श्रेणीतः पर्वतश्रेणीः, वनाद् वनानि, शिखराच्छिख-राणि, प्रपातात् प्रपाताः, अधित्यकातोऽधित्यकाः, उपत्यकात उपत्यकाः, न कोऽपि सरलो मार्गः, नानुद्भदिनी भूमिः, पन्था अपि च नाऽव-लोक्यते । क्षणे क्षणे हयस्य खुराश्चिक्कण-पाषाण-खण्डेषु प्रस्खलन्ति । पदे पदे दोधूयमाना वृक्ष-शाखाः सम्मुखमाघ्नन्ति, परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी न स्वकार्याद् विरमति । परितः स-हडहडा-शब्दं दोधूयमानानां परस्सहस्र-वृक्षाणाम्, वाताघात सञ्जात-पाषाण-पातानां प्रपातानाम्, महान्धतमसेन ग्रस्यमानानामिव सत्त्वानां क्रन्दनस्य च भयानकेन स्वनेन कवलीकृतमिव गगन-तलम् । परं नैष वीरः स्वकार्याद् विरमति ।

व्याख्या - तावत् = तदानीमेव, अकस्मात् = सहसा, उत्थितः = उत्पन्नः, महान् - दीर्घः, झञ्झावातः = सवृष्टिको महावातः, एकः अन्यतमः, सायं-समयप्रवृत्तः = सायंकालकृतः, स्वभाववृत्तोऽन्धकारः = प्रकृत्यावृत्तो महातमः, स च, द्विगुणितः = द्विगुणतामधिगतः, मेघमालाभिः घनपङ्क्तिभिः, झञ्झावातोद्-धूतैः = सवृष्टिव। तोत्थापितैः, रेणुभिः धूलिभिः, शीर्णपत्रैः पतितपलाशैः, कुसुमपरागैः - पुष्ामकरन्दैः, शुष्कपुष्पैः = विशुष्ककुसुमैः, च = पुनः, एषः = झञ्झावातः, द्वैगुण्यं प्राप्तः द्विगुणितोऽभवत् । इह अत्र, पर्वतश्रेणीतः = गिरिशृङ्खलातः, पर्वतश्रेणीः शैलमालाः, वनाद् = विपिनात्, वनानि = विपिनानि, शिखरात् - शृङ्गात्, शिखराणि शृङ्गानि, प्रपातात् जलोत्पतन-स्थानात्, प्रपाताः = जलोत्पतनस्थानाः, अधित्यकातः = मिरिशिखरभूमेः, अधित्यकाः = गिरिशिखरभूमीः, उपत्यकात् पर्वतनिम्नभूमेः, उपत्यकाः = पर्वत निम्नभूमीः, न = नहि, कोऽपि, सरलः ऋजुः, मार्गः पन्थाः, न, अनुभेदिनी दुःखदायिनी, भूमिः पृथ्वी, पन्थाः मार्गः, अपि च, नावलोक्यते = त दृश्यते । क्षणे क्षणे - पले पले, ह्यस्य घोटकस्य, खुराः = शफाः, चिक्कण-पाषाणखण्डेषु - स्निग्धशिलाशकलेषु, प्रस्खलन्ति स्वलिताः भवन्ति । पदे

चतुर्षो निश्वासः

३४५

पदे = स्थाने स्थाने, दोधूयमानाः कम्पमानाः, वृक्षशाखाः शाखिशाखाः, सम्मुखम् - अभिमुखम्, आध्नन्ति ताडयन्ति, परम् किन्तु, दृढसङ्कल्पः = दृढप्रतिशः, अयम् एषः, सादी अश्वारोही, न नहि, स्वकार्यात् निजोद्यो-गात्, विरमति = विमुखो भवति । परितः सर्वतः, सहडहडाशब्दम् - हडहड-ध्वनिसंयुतम्, दोधूयमानानाम् = वेपमानानाम्, परस्सहस्रवृक्षाणाम् = सहस्रा-धिकतरूणाम्, वाताघातसञ्जातपाषाणपातानाम् पवनताडनसम्भूतशिलापत-नानाम्, प्रपातानम् = स्रोतसाम्, महान्धतमसेन घोरान्धकारेण, ग्रस्यमाना-नामिव = निगीर्यमाणानामिव, सत्त्वानाम् = प्राणिनाम्, क्रन्दनस्य रोदनस्य, च, भयानकेन भीतिजनकेन, स्वनेन शब्देन, कवलीकृतमिव - ग्रस्तमिव, गगनतलम् = नभोमण्डलम्, परम् किन्तु, नैषः नायम्, वीरः शूरः, स्वका-र्याद् = विशिष्टनियोगरूपात्, विरमति = विरतो भवति ।

समासः - सायंसमये प्रयुक्तः सायंसमयप्रयुक्तः । स्वभावेन वृत्तः स्वभाव-वृत्तः । झञ्झावातेन उद्धृतास्तैः झञ्झावातोद्धूतैः । शीर्णैः पत्रैः शीर्णपत्रैः । कुसुमानां परागैः कुसुमपरागैः । शुष्कैः पुष्पैः शुष्कपुष्पैः । चिक्कणपाषाणानां खण्डेषु चिक्कणपाषाणखण्डेषु । वातस्य आघातेन सञ्जातः पाषाणानां पातः येषां, तेषां वाताघातसञ्जातपाषाणपातानाम् ।

व्याकरणम् - उत्थितः - उद् + स्था + क्त। द्विगुणितः - द्विगुण + इतच् । उद्भूतः - उद् + धून् + क्त। शीर्णः शृक्त। द्वैगुण्यम् द्विगुण + ष्यम् । अनुद्भदिनी - अन् + उद् + भिद् + घन् + इनि + ङीप् । दोधूयमानाः -घून् + यङ् (द्वित्व ) + शानच् । विरमति वि + रम् + लट् + तिप् । ग्रस्य -मानानाम् - ग्रस् + यक् + शानच् (ष० ब० व० ) ।

शब्दार्थ - तावत् - तब तक, अकस्मात् अचानक, झञ्झावातः = वर्षा के साथ आँधी; 'ससृष्टिको महावातो झञ्झावातः प्रकीर्तितः' इत्यमरः । सायं-समयप्रयुक्तः = सायंकाल में होनेवाला, स्वभाववृत्तः स्वाभाविक, द्विगुणितः = दूना हुआ, मेघमालाभिः = मेघमालाओं से, रेणुभिः = धूलियों से, शीर्णपत्रः = गिरे हुए पत्तों से, कुसुमपरागैः = फूलों के परागों से, शुष्कपुष्पैः सूखे हुए फूलों से, च = और, द्वैगुण्यम् = द्विगुणता को, प्रपातात् = झरने से, अधित्य-कातः = पर्वत की ऊपरी भूमि से, उपत्यकातः पर्वत की निम्न भूमि से, सरलः = सीधा, अनुद्भदिनी = समतल, चिक्कणपाषाणखण्डेषु = चिकने पत्थरों पर, प्रस्वलन्ति = फिसल रहे हैं, पदे-पदे = थोड़ी-थोड़ी दूर पर, दोधूयमानाः =

१४६

शिवराजविजयः

हिलती हुई, सम्मुखम् - सामने, आध्नन्ति टकराती हैं, दृढसङ्कल्पः इद संकल्प बाला, सादी - घुड़सवार, स्वकार्यात् अपने कार्य से, विरमति = एक रहा है, सहडहडाशब्दम् हड़-हड़ शब्द के साथ, परस्सहस्रवृक्षाणाम् हजारों वक्षों के, महान्धतमसेन घोर अन्धकार से, सत्त्वानाम् जीवों के, स्वनेन शब्द के द्वारा, कवलीकृतमिव कवलित होता हुआ-सा, गगनतलम् - आकाश-मण्डल, स्वकार्यात् = अपने कार्य से, बिरमति विरत होता है। -

हिन्दी - तब तक अचानक जोर से वर्षाभरी आँधी आ गई। सार्यकाल में स्वाभाविक रूप से होने वाला अन्धकार मेघमालाओं से द्विगुणित हो गया। आंधी से उठी धूल, गिरे हुए पत्तों, पुष्पों के परागों और सूखे सुमनों से अन्ध-कार और भी दूना हो गया। यहाँ पर्वतमालाओं के बाद पर्वतमालाएँ, वन के बाद वन, शिखर के पश्चात् शिखर, झरने के बाद झरनें, अधित्यका के अनन्तर अधित्यकाएँ और उपत्यका के अनन्तर उपत्यकाएँ हैं। कोई भी सीघा रास्ता नहीं है, कहीं भी समतल भूमि नहीं है और न कहीं रास्ता दिखाई देता है। क्षण-क्षण पर घोड़े के खुर चिकने पत्थरखण्डों पर फिसल जाते हैं। पग-पग पर हिलती हुई वृक्ष की शाखाएँ सामने टकराती हैं। किन्तु दृढ़ संकल्प वाला यह घुड़सवार अपने कार्य से विरत नहीं हो रहा है। तभी और हड़-हड़ शब्द के साथ हिलने वाले हजारों वृक्षों, वायु के आघात से गिरते हुए पत्थरों वाले झरनों तथा घोर अन्धकार से ग्रसे जाते हुए से वन्य जीवों के क्रन्दन के भयानक शब्द से समस्त गगनमण्डल कवलीकृत-सा व्याप्त हो गया। किन्तु यह वीर अपने कार्य से विरत नहीं हो रहा है।

टिप्पणी - इस गद्यभाग में भीषण बवंडर के समय का नैसर्गिक चित्रण, उत्प्रेक्षालंकार के साथ मनोहर रीति से किया गया है। शिवाजी के अनु शासित और दृढ़प्रतिज्ञ कर्मचारियों की छवि को संदर्शित किया गया है ।।४।।

कदाचित् किश्चिद् भीत इव घोटकः पादाभ्यामुत्तिष्ठति, कदाचि च्चलन्नकस्मात् परिवर्त्तते, कदाचिदुत्प्लुत्य च गच्छति । परमेष वीरो वल्गां संयच्छन्, मध्ये मध्ये सैन्धवस्य स्कन्धौ कन्धरां च करतलेना-ऽऽस्फोटयन्, चुचुत्कारेण सान्त्वयंश्च न स्वकार्याद् विरमति । तावदा-रब्धश्वश्वच्चश्चल-चामीकर-रेखाकाराभिश्चञ्चलाभिरपि स्वचमत्कारः । यावदेकस्या दिशि नयने विक्षिपन्ती, कणौं स्फोटयन्ती, अवलोचकान्

चतुर्थी निश्वासः

३४७

कम्पयन्ती, वन्यांस्त्रासयन्ती, गगनं कर्त्तयन्ती, मेघान् सौवर्ण-कषेणेव घ्नती, अन्धकारमग्निनेव दहन्ती, चपला चमत्करोति; तावदन्यस्यामपि अपरा ज्वालाजालेनेव बलाहकानावृणोति, स्फुरणोत्तरं स्फुरणं गर्जनो-त्तरं गर्जनमिति परश्शतशतघ्नो प्रचार-जन्येनेव कन्दरिकन्दर-प्रति-ध्वनिभिश्चतुर्गुणितेन महाशब्देन पर्यपूर्यत साऽरण्यानी । परमधुनाऽपि -'देहं वा पातयेयं कार्य वा साधयेयम्' इति कृतप्रतिज्ञोऽसौ शिववीर-चरो न निजकार्यान्निवर्त्तते ।

व्याख्या- कदाचित् - कस्मिश्चित् समये, किश्वित् ईषद्, भीत इव = त्रस्त इव, घोटकः = ह्यः, पादाभ्याम् चरणाभ्याम्, उत्तिष्ठति उत्प्लवते, कदाचित्, चलन् = गच्छन्, अकस्मात् सहसा, परिवर्तते परावर्तते, कुदा-चित्, उत्प्लुत्य = कूर्दयित्वा, च पुनः, गच्छति व्रजति । परम् किन्तु, एषः - अयम्, वीरः शूरः, वल्गाम् प्रग्रहम्, संयच्छन् नियमयन्, मध्ये-मध्ये = अन्तरा-अन्तरा, सैन्धवस्य घोटकस्य, स्कन्धो बंसी, कन्धराम् = ग्रीवाम्, च = पुनः, करतलेन - हस्ततलेन, आस्फोटयन् परामृशन्, चुचुत्कारेण= चुचुदिति शब्दकरणेन, सान्त्वयंश्च आश्वासयंश्च, न नहि, स्वकार्यात् = निजोद्योगात्, विरमति = विरतो भवति । तावद्, आरब्धः = समारब्धः, चन्वच्चञ्चलचामीकर रेखाकाराभिश्च विशिष्टचाकचक्ययुक्तस्वर्ण रेखाकाराभिः, चन्चलाभिरपि = तडिद्भिरपि, स्वचमत्कारःः निजचाकचक्यविशेषः, यावद्, एकस्याम् = अन्यस्याम्, दिशि आशायाम्, नयने नेत्रे, विक्षिपन्ती = प्रक्षि-पन्ती, कर्णा श्रोत्री, स्फोटयन्ती बधिरीकुर्वन्ती, अवलोचकान् - दर्शकान्, कम्पयन्ती = वेपयन्ती, वन्यान् = जङ्गलस्थान्, त्रासयन्ती = भीषयन्ती, गगनम् = नभः, कर्तयन्ती = खैण्डयन्ती, मेघान् घनान्, 'सौवर्णकपेणेव हैमशाणेनेव, घ्नती = ताडयन्ती, अन्धकारम्= तमः, अग्निनेव वह्निनेव, दहन्ती प्रज्वा-लयन्ती, चपला = तडित्, चमत्करोति प्रस्फुरति, तावद्, अन्यस्यामपि = अपरस्यामपि, अपरा = अन्या, ज्वालाजालेनेव ज्योतिसमूहेनेव, बलाहकान् = मेघान्, आवृणोति - आच्छादयति, स्फुरणोत्तरम् = चमत्कारोत्तरम्, स्फुरणम् = चमत्कारम्, गर्जनोत्तरम् - ध्वननानन्तरम्, गर्जनम् = ध्वननम्, इति = एवम्, परश्शतघ्नीप्रचारजन्येनेव = शताधिकशतमारिकाप्रचारोत्यन्नेनेव, कन्दरिकन्दर-प्रतिध्वनिभिः = पर्वतगह्वरप्रतिस्वनैः, चतुर्गुणितेन = चतुर्गुणीभूतेन, महाशब्देन =

३४८

शिवराजविजयः

महास्वनेन, पर्यपूर्यंत - पूरिताऽभवत्, सावनपचि वर्तमाना, अरण्याती महावनावलिः, परम् किन्तु, अधुनाऽपि साम्प्रतमपि, देहम् शरीरम्, वा = अथवा, पातयेयम् नाशयेयम्, कार्यम् निजोद्योगम्, वा अथवा, साधयेयम् = सम्पन्नं कुर्याम् इति एवम् कृतप्रतिज्ञः - विहितनिश्चयः, असो - सः, शिववीरचरः - शिवबीरस्पशः, न नहि, निजकार्यात् = स्वोद्योगात्, निवर्तते निवृत्तो भवति ।

समासः- चञ्चच्चञ्चलस्य चामीकरस्य रेखाकाराणामिव आकारः यासां, ताभिः चञ्चच्चञ्चलचामीकररेखाकाराभिः । ज्वालानां जालेन ज्वालाजालेन । परश्शतानां शतघ्नीनां प्रचाराज्जन्यस्तेन परश्शतशतघ्नीप्रचारजन्येन । कन्द-रिणः कन्दराभ्यः जाताः प्रतिध्वन्यस्ताभिः कन्दरिकन्दरप्रतिध्वनिभिः । कृता प्रतिज्ञा येनासौ कृतप्रतिज्ञः

व्याकरणम् - भीतः - भी + क्त। चलन्- चल् + शतृ । उत्प्लुत्य -उद् + प्लु + क्त्वा + ल्यप् । संयच्छन्- सम् + यच्छ + शतृ । सैन्धवः -सिन्धु + अण् । आस्फोटयन्- आ + स्फुट् + णिच् + शतृ । आरब्धः- आ + रम् + क्त । विक्षिपन्ती-वि+क्षिप् + शतृ + ङीप् (स्त्री०)। स्फोटयन्ती -स्फुट् + णिच् + शतृ । कम्पयन्ती- कम्प् शतृ ङीप् (स्त्री०) । वन्यान्-वने भवाः वन्याः, तान्; वन यत् (द्वि० ब० व०) । त्रासयन्ती त्रस् + णिच् + शतृ + ङीप् (स्त्री०)। कत्तंर्त्तयन्ती- कर्तुं णिच् + शतृ (स्त्री०)। घ्नती-हन् + शतृ (स्त्री०) । दहन्ती - दहशतृ (स्त्री०)। स्फुरण-स्फुर् + ल्यट् ।

शब्दार्थ - कदाचित् = कभी-कभी, किञ्चित् थोड़ा-सा, भीत इव = डरा जैसा, घोटकः - घोड़ा, पादाभ्याम् पैरों से, उत्तिष्ठति = खड़ा हो जाता है, चलन् = चलता हुआ, अकस्मात् अचानक, परिवर्तते लौट पड़ता है, उत्प्लुत्य = उछलकर, वल्गाम् लगाम को, संयच्छन् खींचता हुआ, सैन्ध-वस्य = घोड़े के, स्कन्धौ = कन्धों को, कन्धर। म्= गरदन को, करतलेन = हाथ से, आस्फोटयन् = थपथपाता हुआ, चुचुत्कारेण चू-चू शब्द के द्वारा, सान्त्व-यन् = सान्त्वना देते हुए, स्वकार्यात् अपने कार्य से, न विरमति = विरत नहीं हो रहा है, तावद्= तब तक, आरब्धः आरम्भ कर दिया, चञ्चच्चञ्चत्तल चामीकररेखाकाराभिः सोने की रेखा की आकार वाली चंचल बिजलियों के द्वारा, स्वचमत्कारः = अपना चमत्कार, यावद्- जब तक, एकस्याम् = एक

चतुर्थी निश्वासः

१४९

दिशि - दिशा में, विक्षिपन्ती चकाचौंध करती हुई, स्फोटयन्ती फाड़ती हुई, अवलोचकान् = दर्शकों को, कम्पयन्ती = कँपाती हुई, बन्यान् - जङ्गलियों को, त्रासयन्ती = भयभीत करती हुई, कत्र्त्तयन्ती काटती हुई, सौवर्णकषेणेब सुवर्ण के कोड़े के समान, घ्नती = मारती हुई, दहन्ती जलाती हुई, चपला = बिजली, चमत्करोति चमकती है, अन्यस्याम् दूसरी दिशा में, ज्याला-जालेन ज्वाला-समूहों से, बलाहकान् मेघों को, आवृणोति ढक लेती है, स्फुरणोत्तरम् = चमकने के बाद, गर्जनोत्तरम् = गर्जन के बाद, परश्शतघ्नी-प्रचारजन्येन = सैकड़ों तोपों के चलाने से उत्पन्न, कन्दरिकन्दरप्रतिध्वनिभिः -पर्वत की कन्दराओं की प्रतिध्वनियों से, चतुर्गुणितेन चौगुने हुए, पर्यपूरत = भर दिया, अरण्यानी = जंगल, कृतप्रतिज्ञः प्रतिज्ञा किये हुए, शिववीरचरः = बोर शिवाजी का सेवक, न निवर्तते नहीं विरत होता है।

हिन्दी - कभी-कभी कुछ डरा हुआ-सा घोड़ा दोनों पैरों से खड़ा हो जाता है, कभी चलते-चलते अचानक लौट पड़ता है और कभी कूदकर चलता है। किन्तु यह वीर लगाम को साधे हुए, बीच-बीच में घोड़े के कन्धों और गर्दन को थपथपाता हुआ, चुचकारियों से सान्त्वना देता हुआ अपने कार्य से नहीं रुकता है। तब तक चमचमाती हुई सुवर्णरेखाओं के आकार वाली चञ्चल बिजलियों ने भी अपना चमत्कार आरम्भ कर दिया। जब तक एक ओर नेत्रों को विक्षिप्त करती हुई, कानों को फाड़ती हुई, दर्शकों को कँपाती हुई, जंगली जीवों को डराती हुई, आकाश को काटती हुई, मेघों की सोने के कोड़ों से मारती हुई-सी, अन्धकार को अग्नि से जलाती हुई-सी बिजली चमकती है, तब तक दूसरी ओर भी मानो ज्वाला-समूहों से बादलों को ढक लेती है। चमकने के बाद चमकना, गर्जन के वाद गर्जन - इस प्रकार सैकड़ों तोपों के छूटने से उत्पन्न हुए के समान पर्वत की गुफाओं की प्रतिध्वनि से चौगुने हुए महाशब्द से वह वनस्थली भर गई अर्थात् व्याप्त हो गई। फिर भी 'कार्य सिद्ध करूंगा या शरीर नष्ट करूँगा' इस प्रतिज्ञा वाला शिवाजी का दूत अपने कार्य से विरत नहीं हो रहा है ॥ ५ ॥

यस्याऽध्यक्षः स्वयं परिश्रमी; कथं स न स्यात् स्वयं परिश्रमी ? यस्य प्रभुः स्वयं साहसी; कथं स 'न भवेत् स्वयं साहसी ? यस्य स्वामी स्वयमापदो न गणयति; कथं स गणयेदापदः ? यस्य च महाराजः

३५०

शिवराजविजयः

स्वयं सङ्कल्पितं निश्चयेन साधयतिः कथं स न साधयेत् स्व-सङ्कल्पि-तम् ? अस्त्येष महाराज-शिववीरस्य दयापात्रं चरः, तत् कथमेष झञ्झा विभीषिकाभिविभीषितः प्रभु-कार्य विगणयेत् ? तदितोऽप्येष तथैव त्वरितमश्वं चालयंश्चलति ।

व्याख्या - यस्य = सेवकस्य, अध्यक्षः स्वामी, परिश्रमी श्रमशीलः, सः = सेवकः, कथम् = किम्, न नहि, स्यात् भवेत्, परिश्रमी श्रमशीलः, यस्य = जनस्य, प्रभुः नृपः, स्वयम्, साहसी साहससम्पनः, कथम् केन प्रकारेण, सः = युवकः, न नहि, भवेत् स्यात्, स्वयम्, साहसी साहसिकः, यस्य स्वामी = प्रभुः, स्वयम् निजः, आपदः विपदः, न नहि, गणयति = मनुते, कथम्, सः = वीरः, गणयेदापदः विपदश्चिन्तयेत्, यस्य च सेवकस्य, महाराजः = सम्राङ्, स्वयम् निजः, सङ्कल्पितम् = नियमेन निश्चितम्, निश्चयेन = सन्देहविरहेण, साधयति सम्पन्नं करोति, कथम्, सः जनः, न = नहि, साधयेत् = सिद्धि कुर्यात्, स्त्रसङ्कल्पितम् = निजनिश्वयम्, अस्ति = वर्तते, एषः = अयम्, महाराजशिववीरस्य = नृपशिववीरस्य, दयापात्रम् = कृपापात्रम्, चरः = स्पशः, तत्कथम्, एषः अयम्, झञ्झाविभीषिकाभिः = सदृष्टिमहावातमयैः, विभीषितः = भयभीतः, प्रभुकार्यम् स्वामिनियोगम्, विगणयेत् - विभ्रंश्येत्, तत्, इतः = अस्मात् स्थानात्, अपि, एषः अयम्, तथैव - तेनैव प्रकारेण, त्वरितम् शीघ्रम्, अश्वम् घोटकम्, चालयन् = वाह्यन्, चलति = गच्छति ।

व्याकरणम् - साधयति साधि + लट् + तिप् । चालयन्- चल्+ णिच् + शतृ । चलति - चल् + लट् + तिप् ।

शब्दार्य - यस्य = जिस युवक का, अध्यक्षः नेता, परिश्रमी = कर्मठ, आपदः = आपत्तियों को, न गणयति नहीं गिनता है, गणयेत् गिन सकता दयापात्रम् - कृपा-विभीषितः = डरा है, सङ्कल्पितम् = प्रतिज्ञा को, साधयति सिद्ध करता है, पात्र, झञ्झाविभीषिकाभिः तूफान की विभीषिकाओं से, हुआ, विगणयेत् - अवहेलना कर सकता है, इतोऽपि इतने पर भी, चालयन् = चलाता हुआ, चलति = चलता है।

हिन्दी - जिसका अध्यक्ष स्वयं परिश्रमी हो, वह परिश्रमी कैसे न हो ? जिसका प्रभु स्वयं साहसी हो, वह साहसी कैसे न हो? जिसका स्वामी स्वयं विपत्तियों को नहीं गिनता, वह आपत्तियों को कैसे गिने ? जिसका महाराज

चतुर्यो निश्वासः

३५१

स्वयं संकल्पित कार्य को निश्चयपूर्वक सिद्ध करता है, वह स्वतंकल्पित कार्य को कैसे न सिद्ध करे ? यह महाराज शिवाजी का दयारात्र दूत है, तो कैसे वह अञ्झावात के डर से डरकर प्रभु के कार्य की उपेक्षा कर दे। अब भी तह घोड़ा बढ़ाता हुआ उसी प्रकार तीव गति से चलता है ।। ६ ।।

अध किश्चित् स्रोतस्समुल्लङ्घमानोऽस्य तुरङ्गः कस्यापि दोधूय-मानतरोः शाखया तथाऽभिहतो यथोच्छलन् भूमौ पपात, सादिनं चैकतः समपीपतत् । किन्तु तत्क्षणादेव सादी समुत्थितो वाजिनो वल्गां गृहीत्वा, सचुचुत्कारं ग्रीवां पृष्ठं चाऽऽस्फोटय, अज्ञासीद् यदश्वः स्वेदैः स्नातोऽस्तीति । तच्चक्षुषी विस्फार्य, पार्श्वस्थ-पलाशिनं निपुर्ण निरीक्ष्य, तच्छाखायामेव कानिचिन्निजवस्तून्यासज्य, दक्षिण-कर-धूत-रश्मिंरश्वं शनैः शनैः परिभ्रमयितुमारेभे । अश्वश्व फेनान् पातयन् कन्धरामुद्द‌धूनयन् लेषा-रवैश्विर-परिश्रमं प्रकटयन् प्रस्यन्द-जल-सिक्त-भूभागः, समुत्सृष्ट-पुरीषः, शुष्क स्वेदः, मुहूर्तार्द्धनैव विस्मृत-परिश्रमः, सगति स्तम्भं खुराग्रैर्भूमिमुत्खनन्, कर्णावुत्तम्भयन्, लाङ्ङ्गुलं लोलयन्, सादिनो दक्षिणदेशे पृष्ठं निकटयन्, पुनरेनं वोढुं परतो धावितुं च समीहां समसूसुचत् ।

व्याख्या - अथ = अनन्तरम्, किश्वित्, स्रोतसम्= जलनिर्गमनम्, समुल्लङ्घ मानः - उत्क्रम्यमाणः, अस्य पथिकस्य, तुरङ्गः घोटक, कस्यापि, दोधूय-मानतरोः = कम्पमान वृक्षस्य, शाखया स्कन्धेन, तथा, अभिहतः - ताडितः, यथा, उच्छलन् उद्गच्छन्, भूमौ धरायाम्, पपात पतितः, सादिनम् = घोटकारोहम्, च, एकतः एकस्यां दिशि, समपीपतत् पातयामास, किन्तु -परन्तु, तत्क्षणादेव = तत्कालादेव, सादी अश्वारोही, समुत्थितः विहितो-त्यानः, वाजिनः = घोटकस्य, वल्गाम् रज्जुम्, गृहीत्वा समादाय, सचुचु-त्कारम् - चु-चु इत्याकारकशब्दयुतम्, ग्रीबाम् कन्धराम्, पृष्ठम् पृष्ठभागन्च, आस्फोटय = आस्फाल्य, अज्ञासीद् अजानात्, यद्, अश्वः घोटकः, स्वेदैः धर्मबिन्दुभिः, स्नातोऽस्ति कृतस्नानो विद्यते इति । तत् चक्षुषी ने त्रे, विस्फार्य - उन्मील्य, पाश्र्वस्थम् निकटस्यम्, पलाशिनम् वृक्षम्, निपुणम् -सुष्ठु, निरीक्ष्य दृष्ट्वा तच्छायायामेव वृक्षस्कन्धे एव, कानिचित्, निज-वस्तूति - स्ववस्तुजातानि, आसज्य लम्बयित्वा, दक्षिणकरघूतरश्मिः = बामे-

३५२

शिवराजविजयः

तरहस्तगृहीतवल्गः, अश्वम् घोटकम्, शनैः शनैः मन्दं मन्दम्, परिभ्रमयि-तुम् = परिचालयितुम्, आरेभे = समारब्धवान्, अश्वश्च = घोटक श्व, फेनान् = हिण्डीरान्, पातयन् - निःसारयन्, कन्धराम् ग्रीवाम्, उद्घनयन् = कम्पयन्, हेषारवैः = घोटकध्वनिभिः, चिरपरिश्रमम् = विपुलश्रमम्, प्रकटयन् प्रकाश-यन्, प्रस्यन्दजलसिक्तभूभागः = च्युतवारिक्लिन्नधराभागः, समुत्सृष्टपुरीषः = त्यक्तपुरीषः, शुष्कस्वेदः = समाप्तधर्मबिन्दुः, मुहूर्ताद्धनैव = क्षणार्द्धनैव, विस्मृत-परिश्रमः = व्यपगतक्लमः, सगतिस्तम्भम् = सञ्चालनावरोधम्, खुराग्रैः पादा-क्रान्तैः, भूमिम् = पृथिवीम्, उत्खनन् उच्छालयन्, कणों = श्रोत्रे, उत्तम्भयन् उत्तोलयन्, लाङ्‌गलम् = पुच्छम्, लोलयन् चालयन्, सादिनः अश्वारोहस्य, दक्षिणदेशे = सब्यभागे, पृष्ठम् पृष्ठभागम्, निकटयन् = समीपयन्, पुन रेनम् = भूयस्तम्, वोढुम् = नेतुम्, परतः पुनः, धावितुम् = प्रचलितुंम्, च, समीहाम् इच्छाम्, समसूसुचत् = सूचयामास ।

समासः - दोधूयमानस्य तरोः दोधूयमानतरोः । निजानि वस्तूनि निज-वस्तूनि । दक्षिणे करे घृतः रश्मिः येन सः दक्षिणकरधृतरश्मिः । प्रस्यन्दस्य जलेन सिक्तः भूभागः येन सः प्रस्यन्दजलसिक्तभूभागः ।

व्याकरणम् - समुल्लङ्घमानः सम् + उद् + लङ्घि शानच् (प्र० ए० व० ) । उच्छलन् - उत् + चल् + शतृ । पपात - पत्+ लिट् + तिप् । सादि-नम् - सद् + णिच् + णिनि (द्वि० ए० व०) । समपीपतत्- सम् + पत् + णिच् + लुङ् + तिप् । समुत्यितः सम् + उत्+ स्था + क्त । आस्फोट्य -आङ् + स्फुट् + ल्यप् । विस्फार्य - वि + स्फुर् + णिच् + क्त्वा + ल्यप् । पलाशिनम् + पलाश + इनि । निरीक्ष्य निर् + ईक्ष + क्त्वा + ल्यप् । आसज्य -आ + सञ्जु + क्त्वा + ल्यप् । परिभ्रमयितुम् परि भ्रम्+ णिच् + तुमुन् । पातयन् - पत् + णिच् + शतृ । उद्घनयन् उत्+ धू (नुक्) + णिच् + शतृ । समुत्सृष्टः - सम् + उद्+ मृज् + क्त। उत्तम्भयन्- उद् + स्तम्भ + णिच् + शतृ । समसूसुचत्- सम् + सुच् + लुङ् + तिप् ।

शब्दार्थ - स्रोतसम् = सोते को, समुल्लङ्घमानः पार करता हुआ, तुरङ्गः = घोड़ा, दोधूयमानतरोः = हिलते हुए वृक्ष से, अभिहतः = ठोकर खाकर, सादिनम् = घुड़सवार को, एकतः = एक ओर, समपीपतत् = फेंक दिया, तत्क्षणादेव = उसी समय, सादी = घुड़सवार, समुत्थितः = उठा हुआ, वाजिनः = घोड़े की, वल्गाम् = लगाम को, गृहीत्वा = पकड़कर, सचुचुत्कारम् -

चतुर्थी निश्वासः

३५३

चुचुकारता हुआ, ग्रीवाम् = गर्वेन को, आस्फोटथ थपथपाकर, अज्ञासीत् समझ गया, स्वेवैः = पसीनों से, स्नातः स्नान किये हुए, चक्षुषी - नेत्रों को, विस्फार्य = विस्फारित करके, पलाशिनम् वृक्ष को, निपुणम् सावधानी-पूर्वक, निरीक्ष्य देखकर, तच्छाखायाम् = उसकी शास्त्रा में, कानिचित् = कुछ, आसज्य = लटकाकर, दक्षिणकरधृतरश्मिः = दाहिने हाथ में लगाम पकड़े हुए, परिभ्रमयितुम् = घुमाने के लिए, आरेभे आरम्भ कर दिया, पातयन् -गिराता हुआ, कन्धराम् गर्दन को, उद्घनयन् हिलाता हुआ, हेषारवैः -हिनहिनाहट के द्वारा, चिरपरिश्रमम् = अधिक परिश्रम को, प्रकटयन्- प्रकट करता हुआ, प्रस्यन्दजलसिक्तभूभागः पसीने से भूमि को सींचता हुआ, समुत्सृष्टपुरीषः = पुरीष (लीद) त्यागता हुआ, शुष्कस्वेदः = सूखे हुए पसीनों बाला, मुहूर्तार्द्धनैव = थोड़े ही समय में, विस्मृतपरिश्रमः थकावट भूलकर, उत्तम्भयन् = ऊपर उठाता हुआ, लाङ्‌ङ्गलम् पूंछ को, दक्षिणदेशे दाहिनी बोर, पृष्ठम् = पीठ को, निकटयन् = निकट करता हुआ, वोढुम् (सवार को) धारण करने के लिए, घावितुम् चलने के लिए, समीहाम् इच्छा को, समसूसुचत् = सूचित किया

हिन्दी - इसके अनन्तर एक सोते को पार करता हुआ इस युवक का घोड़ा किसी हिलते हुए वृक्ष की शाखा से ऐसा टकराया कि वह उछलता हुआ जमीन पर गिर गया ओर सवार को एक ओर फेंक दिया। किन्तु उसी समय घुड़सवार उठकर घोड़े की लगाम को पकड़कर चुचुत्कार के साथ गर्दन और पीठ को थपथपाकर जान लिया कि घोड़ा पसीने में नहाया हुआ है। तब निकटस्थ वृक्ष को विस्फारित आँखों से सावधानीपूर्वक देखकर उसकी शाखा में ही अपनी कुछ वस्तुओं को लटकाकर और दाहिने हाथ से लगाम पकड़कर उसने घोड़े को धीरे-धीरे टहलाना प्रारम्भ किया। घोड़ा फेन गिराता हुआ, कन्धा कँपाता हुआ, हिनहिनाहट से अधिक परिश्रम को प्रकट करता हुआ, पसीने के जल से उस भूमिभाग को सींचता हुआ, पुरीष (लीद) गिराता हुआ, पसीने के सूख जाने पर क्षणभर में ही अपने परिश्रम को भूलकर चलने का अनुरोध करता हुआ, टापों के अग्रभाग से भूमि को खोदता हुबा, कान उठाये हुए, पूंछ प्रकम्पित करता हुआ, सवार के दाहिनी ओर अपनी पीठ बढ़ाता हुआ पुनः उसे सवार करने तथा दौड़ने की अपनी इच्छा को सूचित करने लगा ।। ७ ।।

३५४

शिवराजविजयः

तावदकस्मात् पूर्वस्यामतिरक्ताऽतिप्रलम्बाऽतिभयानका सकडकडी-शब्दं सौदामिनी समदेदीप्यत, तच्चमत्कार चकितं चाश्वमेष यावत् स्थिरयति; तावत् स-तडतडा-शब्दं पूग स्थूलैबिन्दुभिर्वर्वाषतुमारब्ध मघवा, परं राम-कार्यार्थ प्रतिष्ठमानेव मारुतिनेव न सह्यते कार्यहानिः शिववीर-चरेण । तत्क्षणमेवाऽसौ पुनः सज्जीभूय समुत्प्लुत्य घोटक-पृष्ठमारुरोह । घोटकश्च पुनस्त्वरितगत्या प्रचलितः । यदा यदा विद्युद् विद्योतते; तदा तदा पन्था अवलोक्यते, तदनुसन्धानेनैव वाहोऽयं शिला-तलानि परिक्राम्यन् लताप्रतानानि त्यजन् स्रोतांस्युल्लङ्घमानः गतीश्च परिजहदुच्चचाल । तावद् दूरत एवाऽऽलोक्यत तोरण-दुर्ग-दीपः, इतश्च चरस्यैतस्य दृढप्रतिज्ञतां निर्भीकतां सोत्साहतां स्वामिकार्य-साधन-सत्य-सङ्कल्पतां च परीक्ष्येव प्रशशाम वृष्टिः । अम्ल-बलेन दुग्धमिव च खण्डशोऽभून्मेघमाला, ददृशे च पूर्वस्यां कलात्ताथः ।

अकस्मात् = सहसा, पूर्वस्याम् = व्याख्या - तावत् = एतस्मिन्नन्तरे, प्राच्याम्, अतिरक्ता = रुधिरवर्णबहुला, अतिप्रलम्बा = बहुलम्बमाना, अति-भयानका = बहुभोति करा, सकडकडाशब्दम् = कडकडेति शब्दयुक्ता, सौदामिनी - चपला, समदेदीप्यत = भृशं चमत्कारमजीजनत् । तच्चमत्कारचकितम् = तडिच्चाकचक्यविस्मितम्, च, अश्वम् वाजिनम्, एषः दूतः, यावत् यथा, स्थिरयति = अवरुणद्धि, तावत् तस्मिन् काले, सतडतडाशब्दम् = तडतडेति शब्दसहितम्, पूगस्थलैः क्रमुकफलमहत्तरैः, बिन्दुभिः पृषद्भिः, वषितुम् = वर्षणं विधातुम्, आरब्धः समारब्धः, मघवा पुरन्दरः, परम् = किन्तु, रामकार्यार्थम् = राघवोद्योगार्थम्, प्रतिष्ठमानेन व्रजता, मारुतिनेव हनूमता इव, न नहि, सह्यते = सहनं विधीयते, कार्यहानिः उद्योगविनाशः, शिव-वीरचरेण - शिववीरस्पशेन । तत्क्षणमेवासौ = तत्कालमेवाऽयम्, पुनः भूयः, सज्जीभूय = सज्जितो भूत्वा, समुत्प्लुत्य कूर्दयित्वा, घोटकपृष्ठम् - हयपृष्ठम्, आरुरोह - आरूढः । घोटकरच अश्वश्च, पुनः भूयः, त्वरितगत्या = तीव्र-गत्या, प्रचलितः = प्रस्थितः । यदा यदा, विद्युत् चपला, विद्योतते चमत्क करोति, तदा तदा, पन्थाः मार्गः, अवलोक्यते दृश्यते, तदनुसन्धानेनैव -तदन्वेषणेनैव, वाहोऽयम् एषः सादी, शिलातलानि = पाषाणखण्डानि, परिक्राम्यन् - उत्क्रम्यमाणः, लताप्रतानानि = व्रततिततीः, त्यजन् मुञ्चन्, =

३५५

स्रोतांसि = जलप्रवाहाणि, उल्लङ्घमानः उद्ाच्छन्, गौरव - परिक्षांश्व, परिजहत् = परित्यजन्, उच्चचाल उज्जगाम । तावत्- तस्मिन् काले, दूरत एव दूरदेशत एव, भालोक्यत दृष्टः, तोरणदुर्गंदीपः = एतन्नामकदुर्गदीपकः, इताभ = अत्र च, चरस्यैतस्य स्पशस्यास्य, दृढप्रतिज्ञताम् = स्थिरनिश्चयताम्, निर्भीकताम् भयराहित्यम्, सोत्साहताम् उत्साहसम्पन्नताम्, स्वामिकार्य-साधन सत्यसङ्कल्पताम् - शिववीरनिदेशपालनसत्यदृढताच, परीक्ष्य परीक्षणं विधाय, इव, प्रशशाम शान्तोऽभूत्, वृष्टिः वर्षणम्। अम्लबलेन अम्ल-शक्त्या, दुग्धमिव च पय इव च, खण्डशः खण्डं खण्डम्, अभूत् अभवत्, मेघमालाः घनसमूहः, ददृशे दृष्टः, च, पूर्वस्याम् = प्राच्याम्, कलानायः = चन्द्रः ।

समासः - कडकडाशब्देन सह सकडकडाशब्दम् । तस्य चमत्कारेण चकितं तच्चमत्कारचकितम् । तडतडाशब्देन सहितं संतडतडाशब्दम् । रामस्य कार्यार्थ रामकार्यार्थम् । घोटकस्य पृष्ठं घोटकपृष्ठम् । लतानां प्रतानानि लताप्रतानानि । तोरणदुर्गस्य दीपः तोरणदुर्गदीपः । स्वामिनः कार्यस्य साधनम्, तस्य सत्य-सङ्कल्पस्तस्य भावस्तं स्वामिकार्यसाधनसत्यसङ्कल्पताम् । कलानां नाथः कलानाथः ।

व्याकरणम् - समदेदीप्यत- सम् + दीप् (द्वित्व ) + लुङ् + त । प्रतिष्ठ-मानेन - प्रति + स्था + शानच् । सज्जीभूय- सज्ज च्वि भू+ ल्यप् । समुत्प्लुत्य - सम् + उत् + प्लु + ल्यप् । आरुरोह - आङ् + रुह + लिट + तिप् । प्रचलितः प्र + चल + क्त। विद्योतते - विद्युत् + लट् + त । अवलोक्यते - अव + लोक् (यक्) + लट् + त। वाहः- वह + घन् । त्यजन्- त्यज् + शतृ । उल्लङ्घमानः उत् + लंघि शानच् । परिजहत् -परि + ओहाक् + शतृ । उच्चचाल - उत् + चल् + लिट् + तिप् । आलोक्यत -आ + लोक् + लुङ् (भावकर्म)। परीक्ष्य परि + ईक्ष + ल्यप् । प्रशशाम -प्र + शम् + लिट् । वृष्टिः दृष्+ क्तिन् । ददृशे दृश् + लिट् (भावकर्म) ।

शब्दार्थ - अकस्मात् = अचानक, पूर्वस्याम् पूर्व दिशा में, अतिरक्ता = अत्यन्त लाल, अतिप्रलम्बा अधिक लम्बी, अतिभयानका अत्यधिक भीषण, सकडकडाशब्दम् = कड़कड़ाहट शब्द के साथ, सौदामिनी बिजली, समदे-दीप्यत = चमक उठी, तच्चमत्कारचकितम् - बिजली की चकाचौंध से चकित, एषः = अश्वारोही, यावद् - जब तक, स्थिरयति स्थिर करता है (घोड़े


३५६

शिवराजविजयः

को), तावत् - तब तक, सतडतडाशब्दम् तड़-तड़ शब्द के साथ, पूगस्थलैः सुपारी के समान बड़े-बड़े, वषितुम् बरसने के लिए, आरब्धः आरम्भ हो गया, मघवा इन्द्र, रामकार्यार्थम् राम के कार्य के लिए, प्रतिष्ठमानेन -प्रस्थान किये हुए, मारुतिना इव हनुमान् की तरह, सह्यते सहा जाता है, शिववोरचरेण - शिवाजी के दूत द्वारा, सज्जीभूय तैयार होकर, समुत्प्लुत्य = उछलकर, घोटकपृष्ठम् घोड़े की पीठ पर, आरुरोह चढ़ गया, त्वरितगत्या = तीव्र गति से, प्रचलितः चल दिया, विद्योतते चमकती है, पन्थाः -मार्ग । अवलोक्यते = दिखाई पड़ता है, तदनुसन्धानेन = उसी के अनुसन्धान (ज्ञान) से, वाहः घोड़ा, परिक्राम्यन् पार करता हुआ, लताप्रतानानि -लतासमूहों को, त्यजन् छोड़ता (बचाता ) हुआ, स्रोतांसि स्रोतों को, उल्लङ्घमानः = लांघता हुआ, गर्ताः गड्ढों को, परिजहत् छोड़ता (बचाता) हुआ, उच्चचाल = चल दिया, दूरतः दूर से, आलोक्यत दिखाई दिया, तोरणदुर्गेदीपः = तोरण किले का दीपक, इतश्च इधर, चरस्य दूत की, दृढप्रतिज्ञताम् = दृढ़ प्रतिज्ञा को, सोत्साहताम् उत्साहपूर्णता को, स्वामिकार्य-साधन सत्यसङ्कल्पताम् = स्वामी के कार्य को सिद्ध करने की सत्यसङ्कल्पता को, परीक्ष्य = परीक्षा करके, प्रशशाम शान्त हो गई, वृष्टिः वर्षा, अम्लबलेन = खट्टेपन से, खण्डशः खण्ड-खण्ड, मेघमाला = बादलों की घटा, ददृशे -दिखाई पड़ा, कलानाथः = चन्द्रमा ।

हिन्दी - तब तक अकस्मात् पूर्व दिशा में अत्यन्त रक्तवर्ण की बहुत लम्बी तथा अतीव भयानक बिजली कड़कड़ाहट के साथ चमक उठी। उसकी चमक से चकित हुए घोड़े को जब तक सवार रोके तब तक तड़तड़ाहट के साथ सुपारी के बराबर बूंदें बादलों ने बरसाना प्रारम्भ कर दिया। किन्तु रामचन्द्र के कार्य के लिए चले हनुमान् की भाँति शिवाजी के दूत को भी कार्यहानि सह्य नहीं। वह उसी क्षण पुनः सुसज्जित हो उछलकर घोड़े की पीठ पर चढ़ गया और तीव्र गति से घोड़ा फिर चल पड़ा। जब-जब बिजली चमकती थी, तब-तब मार्ग दिखाई पड़ता था। उसी ज्ञान से वह घोड़ा शिलातलों को पार करता हुआ, लताप्रतानों को त्यागता हुआ, सोतों को लांघता हुआ और गड्ढों को बचाता हुआ चल दिया। तब तक दूर से ही तोरण किले का दीप दिखाई पड़ने लगा । इधर दूसरी ओर उस दूत की दृढ़-प्रतिज्ञता, निर्भीकता, उत्साहपूर्णता तथा स्वामीकार्य को सिद्ध करने की सत्य-संकल्पता की मानो

चतुर्थो निश्वासः

३५७

परीक्षा करके वृष्टि भी शान्त हो गई। खटेपन से दूध की भाँति मेघमाला भी छित्र-भित्र हो गई और पर्व दिशा में चन्द्रमा दिखाई दिया ॥ ८ ॥

अथ क्षणेनैव पार्वत-नदी-वेग इव निर्जगाम झञ्झावातोत्पातोऽपि । ततो नूतन-वारिधारा-क्षालन-प्रकटित-परम-हारित्यानां परस्कोटि-कीर पटल-परीतानामिव समवालोक्यत लोचन-रोचिका शोभा पलाशिनाम् । सादी च चश्वच्चन्द्रचमत्कारेण द्विगुणितोत्साहः 'मा भूद द्वार-रोधो मङ्गमनात् पूर्वमेव' इति सत्वर-सत्वरः, झिल्लीरव-मिश्रित-कवच-शिञ्जितः, वार्ष-वारि-व्रज-विधूत-स्वेद-बिन्दु-सन्दोहः। संर्वाद्धत-हेषमाण-हयोत्साहः सपद्येव तोरण-दुर्ग-यामिक-पादचार-परि-मद्दितायां भुवि समाजगाम । साधुवाद-

व्याख्या-अथ अनन्तरम्, क्षणेनैव पलेनैव, पार्वतनदीवेग इव गिरिज-पुष्करिणीप्रवाह इव, निर्जगाम शशाम, झञ्झावातोत्पातोऽपि सवृष्टि-वात्तोत्पातोऽपि, ततः = तत्पश्चात्, नूतनवारिधाराक्षालनप्रकटितपरमहारित्यानां = नव जलप्रवाहधौत स्पष्टपरमहरिद्वर्णतानाम्, परस्कोटिकीरपटरूपरीतानाम् -परस्कोटिशुकसमूहव्याप्तानामिव, समवालोक्यत समदृश्यत, लोचनरोचिका = नयनानन्दिका, शोभा श्रीः पलाशिनाम् = वृक्षाणाम् । सादी च वाहश्च, चञ्चच्चन्द्रचमत्कारेण = शोभायमानशशिसौन्दर्येण, द्विगुणितोत्साहः = द्विगुण-कृतोत्साहशक्तिः, मा भूद् न भवेत्, द्वाररोधः कपाटपिधानम्, मद्गमनात् मत्प्रापणात्, पूर्वमेव प्रागेव, इति अतः, सत्वरसत्वरः अतिशीघ्रतरः, झिल्लीरवमिश्रितकवच शिञ्जितः = भृङ्गारी शब्दयुक्ततनुत्राणध्वनिः, वार्षवारि-व्रजविधूतस्वेदबिन्दुसन्दोहः = वृष्टिजजलजालधौत घमं पृषत्समुदायः, साधुवाद-संवद्धित हेषमाणह्योत्साहः = धन्यवादवृद्धाश्वध्वनिघोटकोत्साहः। झटित्येव, तोरणदुर्गयामिकपादचारपरिर्माद्दतायाम् = तोरणदुर्गद्वारपालचरण-चारदितायाम्, भुवि - धरायाम्, समाजगाम = समाययौ । सपद्येव =

समासः - पर्वताद् जाता पार्वताः, या नद्यस्तासां वेगः पार्वतनदीवेगः । झञ्झावातस्य उत्पातः झञ्झावातोत्पातः । नूतनया वारिधारया क्षालनेन प्रकटितं परमं हारित्यं यैस्तेषां नूतनवारिधाराक्षालनप्रकटितपरमहा रित्या-नाम् । परस्कोटीनां कीराणां पटलैः परीतानां परस्कोटिकी रपटलपरीतानाम् । चन्चतः चन्द्रस्य चमत्कारेण चञ्चच्चन्द्रचमत्कारेण । द्विगुणितः उत्साहः यस्य

३५८

शिवराजविजयः

सः द्विगुणितोत्साहः । झिल्ली रवेण मिश्रितं कवचस्य शिञ्जितम् इति शिल्लीरवमिश्रितकवचशिज्जितः । साधुवादेन संवद्धितः हेषमाणस्य यस्य उत्साहः येन सः साधुवादसंवद्धितहेषमाणहयोत्साहः । तोरणदुर्गया मिकस्य पादचारेण परिमद्दितायाम् इति तोरणदुर्गयामिकपादचारपरिमद्दितायाम् । वार्षेण वारिव्रजेन विधूतः स्वेदविन्दूनां सन्दोहः यस्य सः वार्षवारिव्रजविधूत-स्वेदबिन्दुसन्दोहः ।

व्याकरणम् - निर्जगाम - निर् + गम् + लिट् + तिप् । समवालोक्यत-सम + अव + लोक् + लुङ् (भावकर्म) । संवद्धितः - सम् + वृघ् + क्त । यामिकः- याम + ठक् ।

शब्दार्थ - क्षणेनैव = क्षणभर में ही, पार्वतनदीवेगः = पहाड़ी नदियों का बहाव, निर्जगाम = चला गया, झञ्झावातोत्पातः आंधी-तूफान से सम्बन्धित उपद्रव, नूतनवारिधाराक्षालन प्रकटितपरमहारित्यानाम् - नवीन जाउधारा से प्रक्षालित होने के कारण अत्यधिक हरियाली को प्रकट करने वाले, परस्कोटि-कीरपटलपरीतानामिव करोड़ों शुकसमूहों से व्याप्त हुए जैसा, समवालोक्यत = दिखाई पड़ा, लोचनरोचिका नेत्रों को सुन्दर लगने वाली, पलाशिनाम् = वृक्षों की, सादी = अश्वारोही, चञ्चच्चन्द्रचमत्कारेण चमकती चन्द्रमा की छटा से, द्विगुणितोत्साहः दूने उत्साह वाला, मा भूद् न हो जाय, द्वाररोधः = द्वार बन्द, सत्वर-सत्वरः जल्दी-जल्दी, झिल्लीरवमिश्रितकवचशिञ्जितः = झींगुर की झंकार के साथ कवच की झंकार को मिलाने वाला, वार्षवारिव्रज-विधूतस्वेदबिन्दु सन्दोहः = वर्षा के जल से धूली हुई पसीने की बूंदों वाला, साधुवादसंद्धित हेष मांणहयोत्साहः = शाबाशी दे-देकर हिनहिनाते हुए घोड़े का उत्साह बढ़ाता हुआ, तोरणदुर्गयामिकपादचारपरिमद्दितायाम् = तोरण नामक किले के पहरेदार के चरणों से मदित, समाजगाम = पहुँ व गया ।

हिन्दी - इसके बाद क्षणभर में ही पहाड़ी नदी के वेग की भाँति आंधी-पानी का उपद्रव भी समाप्त हो गया। तदनन्तर नवीन जलधारा से धुले होने के कारण नितान्त हरीतिमा को प्रकट करने वाले तथा करोड़ों शुकसमूहों से व्याप्त हुए के समान वृक्षों की नयनाभिराम शोभा दिखाई पड़ी। अश्वारोही चन्चल चन्द्रमा की चाँदनी से द्विगुणित उत्साहवाला होकर - 'कहीं मेरे पहुंचने से पूर्व ही द्वार बन्द न हो जाय ?' इसलिए अतिशीघ्रता के साथ झींगुर की शंकार से अपने कवच की शंकार को मिलाता हुआ, वर्षा के जलसमूह से धुली
चतुर्थी निश्वासः

३५९

हुई पसीने की बूंदों वाला, साधुवाद से हिनहिनाते हुए घोड़े के उत्साह को बढ़ाता हुआ, शीघ्र ही तोरण दुर्ग के पहरेदार के पैर से परिमदित भूमि में पहुँच गया ।। ९ ।।

अथ 'को भवान् ? कुतो भवान् ?' इति यामिकेन पृष्टः, दत्त-निज-परिचयः, द्वारपालेनाऽपि 'साधु ! साधु ! महता परिश्रमेण समा-यातोऽसि, उच्चैनिःश्वसिति तेऽश्वः, स्विन्नानि तव गात्राणि, आर्द्राणि तव वस्त्राणि, धन्योऽसि, तथाऽपि खेदं नाऽऽवहसि, समये समागतोऽसि, अवेक्षते तवैव पन्थानं दुर्गाधीशः । प्रविश्यताम्, अश्व उन्मुच्यताम्, सत्वरमेव च तेनाऽपि साक्षात्कारो विधीयताम्' इति सादरमालप्यमानो दुर्गा प्रविवेश ।

अश्वमुन्मुच्य परस्सहस्र-पतग-पटल-कलकलोन्निद्रस्य सुदूरं वितत-काण्ड-प्रकाण्डस्य चैकस्य पनस-वृक्षस्य शाखायामाबध्य अविश्रान्त एव दुर्गाध्यक्ष-समीपमगमत् ।

तत्र तयोरेवमभुदालापः -

दुर्गाध्यक्षः - [ दूरत एव । एहि, एहि, समये समायातोऽसि; मुहूर्तं नाऽऽयास्यश्चेद् द्वारेषु रुद्धेषु बहिरेव समस्तां रजनीमवत्स्यः ।

सादी - विघ्नास्त्वभूवन्, परं माहात्म्यमेतत् प्रभु-प्रतापस्य, यत् तदीया विघ्नैर्न व्याहन्यते ।

व्याख्या - अय = अनन्तरम्, को भवान् ! किन्नामा श्रीमान् ! कुतः =

कस्मात् स्थामात्, इति एवम्प्रकारेण, यामिकेन प्रह्निणा, पृष्टः जिज्ञा-सितः, दत्तनिजपरिचयः = कथितस्वसंस्तवः, द्वारपालेनापि द्वाःस्थेनापि, साधु साधु - शोभनम्, शोभनम्, महता परिश्रमेण प्रभूतेन क्लेशेन, समायातोऽसि = सम्प्राप्तोऽसि, उच्चैः उन्नतैः, निःश्वसिति प्रश्वसिति, ते श्रीमतः, अश्वः घोटकः, स्विन्नानि स्वेदक्लिन्नानि, तव भवतः, गात्राणि = शरीराणि, आर्द्राणि - क्लिन्नानि, तव भवतः, वस्त्राणि वासांसि, धन्योऽसि साधु-वादाहोंऽसि, तथाऽपि - पुनरपि, खेदम् क्लेशम्, नावहसि न अवधारयसि, समये - काले, समागतोऽसि सम्प्राप्तोऽसि, अवेक्षते पश्यति, तवैव = भवत एव, पन्थानम् = मार्गम्, दुर्गाधीशः दुर्गपतिः । प्रविश्यताम् - आभ्यन्तरं गम्यताम्, अश्वः = घोटकः, उन्मुच्यताम् = परित्यज्यताम्, सत्वरमेव शीघ्र-

२४ शि०

३६०

शिवराजविजयः

मेष च, तेनाऽपि दुर्गाध्यक्षेणावि, साक्षात्कारः सम्पर्कः, विधीयताम् -क्रियताम्, इति - एवम्, सादरम् आदरपूर्वकम्, आलप्यमानः- वार्ता किय-माणः, दुर्गम् - तोरणनामकदुर्गम् प्रविवेश प्रविष्टो बभूव ।

अश्वम् = घोटकम्, उन्मुच्य मोचवित्वा, परस्सहस्रपतगपटलकलकलोत्रि-द्रस्य - सहस्राधिकपक्षिवर्ग कलकलोक्षिद्रस्य, सुदूरम् - बहुदूरम्, विततकाण्ड-प्रकाण्डस्य - विस्तृतशाखाप्रशासस्य, च, एकस्य केवलस्य, पनसवृक्षस्य कष्टकितरोः, शाखायाम् - काण्डे, आबध्य बन्धनं विधाय, अविधान्त एव -अनपनीतश्रम एव, दुर्गाध्यक्षसमीपम् दुर्गाधीश पार्श्वम्, अगमत् - जगाम ।

तत्र = तस्मिन् स्थाने, तयोः दुर्गाध्यक्षदूतयोः, एवम् = निम्नप्रकारेण, अभूत = सञ्जातः, बालापः = वार्तालापः ।

आगच्छ, आगच्छ, समये क्षणम्, न नहि, आयास्यः = रुद्धेषु निगडितेषु, बह्निव= दुर्गाष्यक्षः- (दूरत एव) एहि, एहि अबसरे, समायातोऽसि = आगतोऽसि, मुहूर्तम् बागमिष्यः, चेत् = यदि, द्वारेषु कपाटेषु, दुर्गाद् बहिरेव, समस्ताम् = निखिलाम्, रजनीम् = यामिनीम्, अवत्स्यः = बासमकरिष्यः ।

सादी - विघ्नाः = आपत्तयः, तु, माहात्म्यम् = प्रभावः, एतत् अयम्, तदीयाः = शिवसम्बन्धिनो जनाः, विघ्नैः बाधिताः भवन्ति । अभूवन् अभवन्, परम् - किन्तु, प्रभुप्रतापस्य - स्वामिप्रतापस्य, यत्, आपद्भिः, न महि, व्याहन्यन्ते =

समासः- दत्तः निजस्य परिचयो येन सः दत्तनिजपरिचयः । परस्सहस्राणां पतगानां पटलस्य कलकलेन उत्न्निद्रस्य परस्सहस्रपतगपटलकलकलोनिद्रस्य । वितताः काण्डाः प्रकाण्डाश्च यस्य, तस्य विततकाण्डप्रकाण्डस्य । दुर्गाध्यक्षस्य समीपं दुर्गाध्यक्षसमीपम् ।

व्याकरणम् - यामिकेन - याम + ठक् (इक्) । समायातः - सम् + आ + या + क्त । स्विन्नानि - स्विद् + क्त। आवहसि - आ + वह् + लट् + सिप् । अवेक्षते - अव + ईस् + लट् + त । आलप्यमानः आ + लप् + यक् + शानच् । बाबध्य - आ + बघ् + क्त्वा + ल्यप् । अविधान्तः- अ + वि + श्रम + क्त । आलापः - आ + लप् + षन् । आयास्यः- आया + लुङ् + सिप् । रुद्धेषु -रुष् + क्त (स० ब० व०)। अवत्स्यः - वस् + लङ् + सिप् । तदीयाः - तद् + छ+ ईय ।

चतुर्थी निश्वासः

३६१

हाम्दार्थ - अथ इसके बाद, को भवान् आप कौन हैं, कुतो भवान् -आप कहाँ से आये हैं, इति इस प्रकार से, यामिकेन प्रहरी के द्वारा, पृष्ठः -पूछा गया, दत्तनिजपरिचयः- अपना परिचय देने पर, द्वारपालेनाऽपि = द्वार-पाल ने भी, महता श्रमेण समायातः बहुत परिश्रम करके आये हो, निःश्व सिति = श्वासें ले रहा है, स्विन्नानि भीगे हुए हैं, आर्द्राणि गीले हैं, आवह्नि अनुभव कर रहे हैं। प्रविश्यताम् = प्रवेश करिए, उन्मुच्यताम् -खोल दीजिए, सत्वरमेव = शीघ्र ही, साक्षात्कारः भेंट, विधीयताम् कीजिए, आलप्यमानः = वार्तालाप करता हुआ, प्रविवेश प्रवेश किया, उन्मुच्य = खोलकर, परस्सहस्रपतगपटलकलकलोन्निद्रस्य = हजारों पक्षियों के कल-कल से उनीदें, सुदूरं विततकाण्डप्रकाण्डस्य दूर तक फैली हुई शाखाओं-प्रशाखाओं वाले, आबध्य = बाँधकर, भविश्रान्तः = बिना विश्राम किये हुए, दुर्गाध्यक्ष-समीपम् दुर्गाध्यक्ष के निकट, अगमत् गया, आलापः वार्तालाप, आयास्यः -आते, रुद्धेषु = बन्द हो जाने पर, रजनीम् रात्रि, अवत्स्यः व्यतीत करते, सादी = अश्वारोही, माहात्म्यम् = प्रभाव, प्रभुप्रतापस्य स्वामी के प्रताप का, तदीयाः = शिबाजी के लोग, न नहीं, व्याहन्यन्ते = बाधित होते हैं।

हिन्दी - इसके बाद 'आप कौन हैं? आप कहाँ से आये हैं?' इस प्रकार पहरेदार के पूछने पर अपना परिचय देकर, द्वारपाल के द्वारा भी "साधु ! साधु । बहुत परिश्रम से आये हो, तुम्हारा घोड़ा लम्बी साँसें ले रहा है, तुम्हारे अङ्ग पसीसे से क्लिन्न हैं, तुम्हारे वस्त्र आर्द्र (गीले) हो गये हैं, धन्य हो, तब पर भी तुम खिन्न नहीं हो, समय से आये हो; दुर्गाध्यक्ष तुम्हारा ही मार्ग देख रहे हैं। दुर्ग के अन्दर प्रवेश करो, घोड़े को खोल दो, शीघ्र ही दुर्गाधिपति से भेंट करो" इस प्रकार आदरपूर्वक कहे जाने पर उस अश्वारोही ने दुर्ग (किले) में प्रवेश किया ।

वह घोड़े को खोलकर हजारों पक्षियों के कल-कल से उन्निद्रित, दूर तक फैली शाखाओं और तने वाले एक कटहल के वृक्ष की शाखा में बाँधकर बिना विश्राम किये हुए ही दुर्गाधीश के समीप चला गया ।

वहाँ उन दोनों में इस प्रकार वार्तालाप हुआ-

दुर्गाध्यक्ष (दूर से ही) 'आओ, आओ, समय से आये हो; थोड़ी देर यदि और न आते तो फाटकों के बन्द हो जाने पर समस्त रात्रि बाहर ही व्यतीत करनी पड़ती ।

३६२

शिवराजविजयः

अश्वारोही- विघ्न तो बहुत आये, किन्तु यह प्रभु-प्रताप की ही महिमा है कि उनके (शिवाजी) लोग विघ्नों से बाधित नहीं होते ।। १० ।। दुर्गाध्यक्षः (तं शिरो नमयन्तं जीवेत्युक्त्वा ) उपविश, उपविश ।

ततो दुर्गाध्यक्षस्तु चुम्बित-यौवनामप्यत्यक्त-बालभावां तस्य मधुरामाकृति पश्यन्, सचकितं विचारयितुमारेभे यत् "कथं बाल एव प्रेषितः श्रीमता महाराष्ट्र-राजेन गुप्त-विषय-सन्धानेषु" क्षणमवस्थाय च "द्रक्ष्यामि प्रथमं किमेतेनाऽऽनीतं पत्रादिकम्"- इति निश्चित्य "भगवन् ! प्रभुणैकान्ते मामाहूय प्रदत्तमिदं पत्रमस्ति, तत् स्वीक्रियताम्" इति कटिबन्धनान्निःसार्य ददतो हस्तादादाय, उत्थाय च स्तम्भावलम्बित-दीप-प्रकाशेन तूष्णीं मनस्येव पठित्वा, आकुच्य, पूर्वोपविष्ट-मञ्चे उपविश्य, पुनः पौनःपुन्येन अलि-पटल-विनिन्दकां-स्तस्य कुञ्चित-कच-गुच्छान्, उत्पत्स्यमानकेशाङ्‌कुर-स्विन्नमुत्तरोष्ठम्, अतिमसृण-कमलोदर-किशलय-सोदरौ कपोलौ, उन्नतमंसम्, दीघर्षों वाहू, माधुर्य-वर्षिणी अक्षिणी, विनयभरणेव विनतां कन्धराम्, तेजसेव गौरमङ्गम्, दाक्षिण्येनेवाऽङ्कितं ललाटम्, भद्रतयेव च स्नातं शरीरं विलोकयन्, वारं वारं विचिन्तयंश्च मशकैरप्यशङ्कनीयम्, मक्षिकाभि-रप्यनीक्षणीयम्, समीरणेनाऽप्यनीरणीयम्, प्रकाशेनाऽप्यप्रकाशनीयम्, लेखन्याऽप्यलेखनीयम्, पत्रेणाऽपि चाऽप्रकटनीयम्, गुप्ततमं वृत्तान्तम्, उपबर्हलग्न-पृष्ठः, भ्रूमध्य-स्थापिताऽचल-दृष्टिः, क्षणं समाधिस्थित इव विचारपरवशोऽभूत् ।

व्याख्या - दुर्गाध्यक्षः = दुर्गाधीशः, (तं शिरो नमयन्तं जीवेत्युक्त्वा = तं मस्तकमवनमयन्तं जीवेति निगद्य) उपविश, उपविशतिष्ठ तिष्ठ । ततः = तदनन्तरम्, दुर्गाध्यक्षस्तु दुर्गाधीशस्तु, चुम्बितयौवनम् - श्लिष्टयुवावस्थाम्, अपि, अत्यक्तबालभावाम् अमुक्तबाल्यस्त्रभावाम्, तस्य आगन्तुकस्य, मधुराम् - स्निग्धाम्, आकृतिम् आकारम्, पश्यन् = विलोकयन्, सचकितम् -साश्वयंम्, विचारयितुम् = परिशीलयितुम्, आरेभे प्रारब्धवान्, यत्, कथम् -किम्, बालः अर्भकः, एषः अयम्, प्रेषितः प्रहितः, श्रीमता सौभाग्य-शालिना, महाराष्ट्रराजेन = शिववीरेण, गुप्तविषयसन्धानेषु = गोपनीयवस्तु-सन्धानेपु, क्षणम् = पलम्, अवस्थाय = स्थित्वा, च, द्रक्ष्यामि = अवलोकयिष्यामि,

१९३

प्रभुणा - शिववीरेण,

पत्रादिकम् सन्देश-स्य पत्रवाहकस्य, प्रथमम् - पूर्वम्, किमेतेनानीतम् = किमनेन समानीतम्, वभाविकम्। इति - एवम्, निश्वित्य निश्वयं विधाय भगवन् । श्रीमन् । माम् - दूतम्, एकान्ते निघृते, बहू वाकार्य, प्रदत्तम्- समवितम्, इदम् दीयमानम्, पत्र लेखम् अस्ति = वर्तते, तत्-पत्रम्, स्वीक्रियताम् = स्वीकरणेनानुग्राह्यताम्, इति एतदुक्त्वा, कटिबन्धनात् -कटिप्रदेशात्, निःसार्य निष्काश्य, ददतः अर्पयतः, हस्ताद्- करात्, मादाय गृहीत्वा, उत्थाय उत्थानं विधाय, च, स्तम्भावलम्बित-दीपप्रकाशेन यूपलम्बितदीपकप्रकाशेन, तूष्णीम् मौनम्, मनस्येव हृदये एवं, पठित्वा अवगम्य कुच्य कुचनं विधाय पूर्वीविष्टमञ्चे -प्रथमसेवितासने, उपविश्य स्थित्वा, पुनः भूयः पौनःपुन्येन वारंवारेण, अलिपटलविनिन्दकान् = प्रमरसमूहतिरस्कारकारकान्, तस्य-प कुचितरूचगुच्छान् - आकुन्तिकेशस्तवकान्, उत्पत्स्यमानकेशाङ्‌कुरस्विन्नम् -उदेष्यमाणश्मधुप्ररोहाईम्, उत्तरोष्ठम् ऊष्वर्वोष्ठम्, अतिममृणकमलोदर किसलय-सोदरी - सुचिक्कणपद्मोदरपलाशतुल्यो, कपोलो गण्डस्थलौ, उन्नतम् -प्रोन्नतम्, बंसम् - स्कन्धम्, दीघों विपुलो, बाहू भुजौ, माधुर्यवर्वाषणी = स्नेहनिःस्यन्दिनी, बक्षिणी नयने, विनयभरेण नम्रताभारेण, विनताम् नम्रम्, कन्धराम् - प्रीवाम्, तेजसेवकान्त्येव, गौरमङ्गम् गौरशरीरम्, दाक्षिण्येनेव उदारतयेव, अङ्कितम् = चिह्नितम्, ललाटम् अलिकम्, भद्रतया= कल्याणतया, इव, च, स्नातम् प्रसिक्तम्, शरीरम् - देहम्, विलोकयन्पश्यन्, बारं-वारम् पुनः-पुनः, विचिन्तयंश्च विचारयंश्च, मशकैः कीटविशेषः, अपि, बशङ्कनीयम् - शङ्कितु मनहंम्, मक्षिकाभिः, अपि, अनीक्षणीयम् अनवलोक-नीयम्, समीरणेनापि - वायुनापि, अनीरणीयम् न प्रवहणीयम्, प्रकाशेनापि - तेजसापि, अप्रकाशनीयम् - प्रकाशयितुमनहंम्, लेखन्यापि कलमेनापि, बलेखनीयम् - लिखितुमनर्हम्, पत्रेणापि लेखवृत्तेनापि च, अप्रकटनीयम् = अनुद्घाटनीयम्, गुमतमवृत्तान्तम् = नितान्त रहस्यात्मकं वृत्तान्तम्, उपवलग्नपृष्ठः उरधानसम्पृक्तपृष्ठांशः, भूमध्यस्थापिताऽचलदृष्टिः घूमध्यस्थिरीकृता-उचन्चलदृष्टिः, क्षणम् - मुहूर्त यावत्, समाधिस्थित इव ध्यानावस्थित इव, विचारपरवशोऽभूत् - विचारमग्नोऽभवत् ।

समासः- चुम्बितं यौवनं यया, तां चुम्वितयौवनाम् । अत्यक्तः बालभावः यया सा, ताम् अत्यक्तबालभावाम् । गुमविषयाणां सन्धानानि, तेषु गुप्त-

١٩٧

शिवराजविजयः

विषयसन्धानेषु । स्तम्भे अवलम्वितो दीपः, तस्य प्रकाशस्तेत स्तम्मावलम्बित-दीपप्रकाक्षेन । पूर्वमुपविष्टः यस्मिन् मञ्चे सः, तस्मिन् पूर्वोपविष्टमचे । अलिपटलस्य विनिन्दकान् बलिपटलविनिन्दकान् । कुन्वितानां कचाना गुच्छाम् कुचितरूच्युच्छान् । उत्पत्स्यमानेषु केशाङ्कुरेषु स्विन्नं यत् उत्तरी-छम्, तत् उत्पत्स्यमानकेशाङ्‌कुरस्विन्नमुत्तरोष्ठम् । अतिमसृणस्य कमलस्य उदरे यत् किसलयम्, तस्य सोदरौ अतिमसृणकमलोदर किसलयसोदरी। उपनहें लग्नः पृष्ठः यस्य सः उपबर्हलग्नपृष्ठः । ध्रुवोः मध्ये स्थापिता अचला दृष्टिः येन सः धूमध्यस्थापिताऽचलदृष्टिः ।

व्याकरणम् - नमयन्तम् - नम्+ णिच् + षशतृ (द्वि०)। विवारयितुम् -

वि + बर् + णिच् + तुमुन्। प्रेषितः प्रइष् + क्त। श्रीमता - श्री + मतुप् (तृ० ए० ८०)। अवस्थाय अवस्था वत्वा + ल्यप् । आनीतम् -गा+मी+क्त । निश्वित्य निस् + चि+ क्त्वा + ल्यप् । आहूय - आङ् + ह्न + क्त्वा + ल्यप् । निःसार्य - निर्+ सृ+ णिच् + क्त्वा + ल्यप् । बाकुञ्च्य - बा + कुञ्च + ल्यप् । उपविश्य उप विश् + क्त्वा + ल्यप् । विचिन्तयन्- वि+ चिन्त् + शतृ । अशङ्क-विलोकयन् - वि + लोक् + शतृ। नीयम् - अ + शङ्क + अनीयर् । अनीक्षणीयम् अन् + ईक्ष अनीयर् ।

अनीरणीयम् - अन् + ईर् + अनीयर् ।

शब्दार्थ - दुर्गाध्यक्षः दुर्गाधीश, नमयन्तम् झुकाने वाले को, जीव-जियो, उपविश, उपविश बैठो, बैठो, ततः तदनन्तर, चुम्बितयौवन म् = तरुणाई को छूती हुई, अत्यक्तबालभावाम् बालस्वभाव को न त्यागने वाली, पश्यन् देखता हुआ, सचकितम् चकित होता हुआ, विचारयितुम् -विचार करने के लिए, आरेभे आरम्भ किया, प्रेषितः भेजा गया, श्रीमता - श्रीमान्, गुप्तविषयसन्धानेषु गोपनीय विषयों की जानकारी के लिए, अवस्थाय = रुककर, द्रक्ष्यामि देखता हूँ, आनीतम् लाया गया है, निश्चित्य - निश्चय करके, प्रभुणा स्वामी के द्वारा, एकान्ते एकन्त में, आहूय = बुलाकर, प्रदत्तम् = दिया हुआ, स्वीक्रियताम् स्वीकार करें, कटिबन्धनात् = कमरबन्द से, निःसार्य निकालकर, ददतः देते हुए, आदाय लेकर, उत्थाय - उठकर, स्तम्भावलम्बितदीपप्रकाशेन खम्भे में लटकते हुए दीपक के प्रकाश से, तूष्णीम् चुपचाप, आकुञ्च्य मोड़कर, पूर्वोपविष्टमञ्चे पूर्व स्थित मन्व पर, उपविश्य बैठकर, पौनः पुन्येन बार-बार, अलिपटल-
चतुर्षो निश्वासः

विनिन्दकान् = भ्रमरसमूहों को निन्दित करने वाले, मुश्चितकचगुच्छान् घुंघराले बालों के गुच्छों को, उत्पत्स्य मानकेशाङ्‌कुरस्वित्नम् = उगती मूंछों के पसीनों से गीले, उत्तरोष्ठम् = ऊपर के ओठों को, अतिमसृणकमलोदर किसलय-सोदरी = अत्यन्त कोमल कमल के भीतरी पत्ते की समानता करने वाले, कपोलौ = गाल, उन्नतम् - उभरा हुआ, अंसम् कन्धा, माधुर्येर्वावणी -मधुरिमा बरसाने वली, अक्षिणी आँख, विनयभरेणेव - विनयभार से युक्त हुए से, विनताम् = विशेष झुकी हुई, कन्धराम् गर्दन को, तेजसेव = मानो तेज के द्वारा, गौरम् = गौरवर्णं, दाक्षिण्येनाङ्कितम् = उदारता से अंकित हुए के समान, भद्रया = भद्रतता से, स्नात म् = स्नान किया हुआ, विलोकयन् -देखता हुआ, विचिन्तयन् सोचता हुआ, मशकैः मच्छरों के द्वारा, अशङ्क-नीयम् - शङ्का न करने लायक, मक्षिकाभिः मक्खियों के द्वारा, अनीक्ष-णीयम् = देखा न जा सकने वाला, समीरणेन वायु के द्वारा, अनीरणीयम् = हिलाया न जा सकने वाला, अप्रकाशनीयम् = प्रकट न किया जाने वाला, अलेखनीयम् = न लिखने लायक, अप्रकटनीयम् उद्घाटित न किया जा सकने वाला, गुप्तम् = नितान्त गोपनीय, वृत्तान्तम् = समाचार, उपबर्हलग्न-पृष्ठः = मसनद (तक्रिया) के सहारे पीठ लगाये हुए, भ्रूमध्यस्थापिताऽचल-दृष्टिः = मोहों के मध्य में अडिग दृष्टि लगाये हुए, समाधिस्थित इव समाधि-स्थित हुए के समान, विचारपरवशः विचारमग्न, अभूत् - हो गया ।

हिन्दी - दुर्गाध्यक्ष (शिर झुकाते हुए उस अश्वारोही को 'जियो' ऐसा कहकर ) बैठो, बैठो। तब दुर्गाध्यक्ष ने यौवनावस्था को चूमती हुई भी बाल-भाव का त्याग न करने वाली उसकी मधुर आकृति को देखते हुए आश्चर्य-चकित होकर विचार करना आरम्भ किया कि- 'श्रीमान् महराष्ट्रराज ने ऐसे गुप्त विषयों के ज्ञान के लिए इस बालक को कैसे भेज दिया ?' एक क्षण रुककर - 'मैं पहले देखता हूँ कि क्या यह कोई पत्रादि भी लाया है?' ऐसा निश्चय करके 'श्रीमन् ! स्वामी ने एकान्त में बुलाकर मुझे यह पत्र दिया है, आप इसे स्वीकार कीजिए' यह कहकर कटिबन्ध से पत्र निकाल कर देनेवाले उस अश्वारोही के हाथ से पत्र लेकर, उठकर खम्भे पर लटकने वाले दीपक के प्रकाश में चुपचाप मन में पढ़कर तथा उसे मोड़कर, पहले बैठे हुए मन्च पर ही बैठकर, पुनः दुर्गाध्यक्ष भ्रमरसमूह के विनिन्दक उस अश्वारोही के घुंघराले बालों के गुच्छों, रेखा निकलने वाले पसीने से आईं ओठ, नितान्त कोमल कमल

१६६

शिवराजविजयः

के भीतरी पत्तों के सहोदर कपोलों, उन्नत कन्धों, लम्बी भुजाओं, मधुरिमा की दृष्टि करने वाली आंखों, विनयभार से अवनत ग्रीवा, मानो तेज से गौर-वर्ष बाते मङ्ग, उदारता से अङ्कित से मस्तक और शान्तभाव से स्नात जैसे शरीर को बारम्बार देखते हुए तथा मच्छरों से भी अशङ्कनीय, मत्रिकाओं में भी न देखे जा सकने शाले, वायु से भी न हिलाये जा सकने वाले, प्रकाश में भी प्रकाशित न किये जा सकने वाले लेखनी से भी न लिखे जाने वाले और पत्र से भी प्रकट में किये जा सकने वाले अत्यन्त गुप्त विचारों के सम्बन्ध में बार-बार सोचते हुए, मसमद से पीठ लगाये हुए, भौहों के मध्य अचल दृष्टि को स्थापित किये हुए क्षणभर समाधिस्थ हुए के समान विचारमग्न हो गये ।। ११ ।।

ततश्च पुनः सादिन आननं समवलोक्य समप्राक्षीत्- वत्स ! तत्र-भवतः समीपात् कदा प्रचलितोऽसि ?

स ऊचे-भगवन् ! मात्तंण्ड-मण्डले निम्लोचति ।

तेनोक्तम् कथं तहि प्रलम्बमुत्कर्ट चाऽद्धानमुल्लङ्घघ, वात्यां विधूय, अल्पेनैव समयेन समायातोऽसि ?

स चाऽऽह - श्रीमन् । ईदृश एवाऽऽसीदादेशोऽत्रभवतः ।

व्याख्या- तताच तदनन्तरन्च, पुनः भूयः, सादिनः - अश्वारोहस्य,

आमनम् - मुखम्, समवलोक्य वीक्ष्य, समप्राक्षीत् अपृच्छत्, वत्स ! पुत्र । तत्रभवतः - पूज्यस्य शिवबीरस्य, समीपात् पाश्र्वात्, कदा कस्मिन् काले, प्रचलितोऽसि प्रस्थितोऽसि ?

सः- सादी, ऊचे उवाच भगवन्! श्रीमन् ! प्रभाकरमण्डले, निम्लोचति अस्ताचलं व्रजति । मार्तण्डमण्डले =

तेन = दुर्गाध्यक्षेण, उक्तम् - कथितम्, कथं तर्ताह केन प्रकारेण तहि, प्रलम्बम् - दूरतरम्, उत्कटम् दुर्गमम् च, अध्वानम् - मार्गम्, उल्लङ्घय = लङ्घयित्वा, बात्या - वायुचक्राणि, विधूय तिरस्कृत्य, अल्पेनैव = न्यूनेनैव, समयेत- कालेन, समायातोऽसि - बागतोऽसि ।

स चाह - सादी जगाद, श्रीमन् ! भगवन् ! ईदृश एव = इत्यमेव, बासीत्, बादेशः - बाज्ञा, अत्रभवतः पूज्यशिववीरस्य ।

व्याकरणम् - उल्लंघ्य - उत् + लंथि + क्त्वा + ल्यप् ।

विधूय - वि+

चतुर्थी निश्वासः

३६७

धूम् + क्त्वा + ल्यप् । समायातः सम् + आ + या + क्त। बादेशः - आ + दिश् + धम् ।

शब्दार्थ ततश्च तदनन्तर, सादिनः घुड़सवार को, समवलोक्य-देखकर, समप्राक्षीत् = पूछा, तत्रभवतः पूज्य शिवाजी के, कदा कब, प्रचलितोऽसि चले हो, प्रलम्बम् लम्बा, उत्कटम् - दुर्गम्, अध्वानम् -रास्ते को, उल्लंघ्य = पार करके, वात्या आंधी, विधूय भेदन करके, समायातोऽसि = आये हो, मार्तण्डमण्डले सूर्यमण्डल के, निम्लोचति अस्त होने के समय, ईदृशः = इस प्रकार, आदेशः = आदेश ।

हिन्दी - तदनन्तर पुनः दुर्गाध्यक्ष ने अश्वारोही के मुख को भलीभाँति देखकर पूछा - पुत्र ! आदरणीय शिवाजी के पास से कब चले थे ?

वह बोला- भगवन् ! सूर्यास्त होने के समय ।

दुर्गाध्यक्ष ने कहा-तब कैसे इतने लम्बे और दुर्गम मार्ग को पार करके आँधियों को तिरस्कृत करके स्वल्प समय में ही आ गये हो ?

उसने कहा- श्रीमन् ! ऐसा ही पूज्य स्वामी का आदेश था ।। १२ ।।

ततः परं च 'अस्मै गुप्तसन्देशाः कथनीया न वा ? एष स्वस्मा-दप्याच्छाद्य मदुक्तं प्रभुकर्णातिथीकरिष्यति न वा ? यतो लिपिः कस्याऽपि कर्णेजपस्य हस्तेऽपि पतेद्, इति वाग्भिरेवोदीरणीयो मम सन्देशः, इति परीक्षेयैनं वाग्ज़ालैः' इति विविच्य दुर्गाधीशस्तेन बहुशः समालपत् । अन्ततश्च तं सर्वथा गुप्त-सन्देशयोग्यमाकलय्य, मनस्येव हर्षमनुभवंश्विरं प्रशशंस शिवराजं यत्- 'नैतेषु विषयेषु कदाऽपि सतन्द्रोऽवतिष्ठते महाराजः, स सदा योग्यमेव जनं पदेषु नियुनक्ति, नूनं बालोऽप्येषोऽबालहृदयोऽस्ति, तदस्मै कथयिष्याम्यखिलं वृत्तान्तम्, पत्रं च केषुचिद् विषयेषु समर्पयिष्यामि ।' एवमालपच्च -

व्याख्या - ततः परम् - तदनन्तरम्, च, अस्मै सादिने, गुप्तसन्देशाः = गोपनीयवृत्तान्ताः, कथनीयाः कथनार्हाः, न वा ? एषः अयम्, स्वस्मात् -आत्मनः, अपि, आच्छाद्य गोपयित्वा, मदुक्तम् मन्निगदितम्, प्रभुकर्णातिथी-करिष्यति - स्वामिनं वक्ष्यति, न वा ? यतः यद्धि, लिपिः = लेखः, कस्यापि, कर्णेजपस्य = पिशुनस्य, हस्तेऽपि करेऽपि, पतेत् प्राप्नुयात्, इति= अतः, वाग्भिरेव - वचसैव, उदीरणीयः कथनीयः, मम सन्देशः मत्कथनम्,

३६८

शिवराजविजयः

इति = एवम्, परीक्षेय = परीक्षां कुर्याम्, एनम्, वाग्जालैः = वाक्प्रपञ्चैः, इति = एवम्, विविच्य - बहुशः विचारं विधाय, दुर्गाधीशः दुर्गाधिपतिः, तेन - सादिना (साकम्), बहुशः अनेकशः, समालपत् = वार्तामकरोत् । अन्ततश्च = एतदनन्तरम्, तम् सादिनम्, सर्वथा = सर्वप्रकारेण, गुप्तसन्देश-योग्यम् - गुह्यवृत्तान्तकथनानुकूलम्, आकलय्य अनुभूय, मनस्येव आत्मनि एव, हर्षम् - मोदम्, अनुभवन्, चिरम् बहुकालपर्यन्तम्, प्रशशंस प्रशंसित-वान्, शिवराजम् - महाराष्ट्रकेसरिणम्, यत्, नैतेषु विषयेषु कार्येषु, कदापि कस्मिश्चित् कालेऽपि, सतन्द्रः तन्द्रान्वितः, अवतिष्ठते सन्तिष्ठते, महाराजः = शिवबीरः, सः = शिवः, यदा यस्मिन् काले, योग्यमेव अर्हमेव, जनम् = पुरुषम्, नियुनक्ति = नियुङ्क्ते, नूनम् निश्वयम्, बालोऽप्येषः अल्पवयस्को-वर्तते, तत्= तस्मात्, कथयिष्यामि = समस्तम्, वृत्तान्तम् वार्ताम्, पत्रं प्रदास्यामि । ऽप्ययम्, अबालहृदयः = प्रौढहृदयः, अस्ति निगदिष्यामि, अस्मै = सादिने, अखिलम् च = लेखन्ख, केषुचिद्, चिषयेषु सम्बन्धेषु, समर्पयिष्यामि एवम् = ईदृक्, आलपत् च = वार्तालापं चाकरोत् ।

समासः - प्रभोः कर्णयोः अतिथिः करिष्यति इति प्रभुकर्णातिथीकरिष्यति । कर्णे जपतीति कर्णेजपः । तन्द्रेण सहितः सतन्द्रः ।

व्याकरणम् - कथनीयाः कथ् + अनीयर् । आच्छाद्य-आ छादि + क्त्वा + ल्यप् । उदीरणीयः उद् + ईर् + अनीयर् । परीक्षेय परि + ईक्ष + विधिलिङ् । बहुशः - बहु शस् । समालपत्- सम् + आ + लप् + लङ् + तिप् । सर्वया - सर्व + थाल्, ( प्रकारार्थ थाल्) । आकलय्य- आ + कल् + क्त्वा + ल्यप् । अनुभवन् अनुभू शतृ । समर्पयिष्यामि सम् + अर्प + लट् + मिप् ।

शब्दार्थ - ततः परम् तदनन्तर, कथनीयाः कहना चाहिए, स्वस्मादपि = अपने से भी, आच्छाद्य = छिपाकर, मदुक्तम् = मेरे कथन को, प्रभुकर्णातिथी-करिष्यति न वा = प्रभु के कानों तक पहुंचायेगा अथवा नहीं, लिपिः- लेख (पत्र), कर्णे जपस्य चुगुलखोर के, हस्तेऽपि हाथ में भी, पतेद् = पड़ सकता है, वाग्भिरेव = वाणी से ही, उदीरणीयः कहना चाहिए, परीक्षेय = परीक्षा कर लूँ, वाग्जालैः वार्तालाप से, बहुशः अनेक प्रकार से, समालपत् - वार्तालाप किया, अन्ततः अन्त में, सर्वथा सब प्रकार से, गुप्तसन्देश-योग्यम् - गुप्त सन्देश कहने योग्य, आकलव्य समझकर, मनस्येव मन में ही,

बतुर्षो निश्वासः

३६९

अनुभवन् - अनुभव करता हुआ, चिरम् देर तक, प्रशर्शस प्रशंसा करता रहा। सतन्द्रः- आलसी, अवतिष्ठते रहते हैं, नियुनक्ति नियुक्त करते हैं, अबालहृदयः प्रौढ हृदय वाला, अस्मै इसको, कथयिष्यामि कहूँगा, अखिलम् - सारा, वृत्तान्तम् = समाचार, केषुचिद् - कुछ (विषयों में), समर्पयिष्यामि दे दूंगा, आलात् वार्तालाप किया ।

हिन्दी - इसके मनन्तर 'इससे गुप्त सन्देश कहना चाहिए अथवा नहीं ? यह मेरी कही हुई बातों को अपने से भी छिपाकर प्रभु (स्वामी) के कानों तक पहुंचायेगा अथवा नहीं? क्योंकि लेख (पत्र) किसी भी चुगलखोर के हाथ में पड़ सकता है, अतः अपना सन्देश मौखिक ही कहना चाहिए, इसलिए बार्तालाप से इसकी परीक्षा लेता हूं' ऐसा विचार करके दुर्गाध्यक्ष ने उससे बहुत देर तक बात-चीत की। अन्त में उसको गुप्त अन्देश के योग्य समझकर, मन में ही हर्ष का अनुभव करते हुए शिवराज की बहुत देर तक प्रशंसा करते रहे कि 'ऐसे विषयों में कभी भी महाराज शिवाजी असावधान नहीं रहते हैं। सर्वदश ही योग्य व्यक्ति को ऐसे पदों पर नियुक्त करते हैं। निश्चय ही यह बालक होते हुए भी अबालहृदय है, अतः इससे निखिल वृत्तान्त कहूँगा और कुछ विषयों में इसे पत्र भी दे दूंगा' । पुनः इस प्रकार वार्तालाप किया ।। १३ ।।

दुर्गाधीशः मन्ये क्षत्रियोऽसि ।

सादी - आम् श्रीमन् !

दुर्गा० [स्मित्वा] नाऽन्येषामपत्यान्येवं तेजस्वीनि दृढ-हृदयानि प्रभुभक्तानि च भवन्ति । [ पुनः सम्मुखमवलोक्य किं ते नाम ?

सादी - [ अञ्जलि बद्ध्वा] आर्य ! मां रघुवीरसिंह इति वदन्ति

जनाः ।

दुर्गा० - चिरञ्जीव, [क्षणं विरम्य अस्तु, सम्प्रति दुर्गात् बहिरेव साम्मुखीने हनूमन्मन्दिरे रात्रिमतिवाह्य, श्वस्तु किञ्चिदुदञ्चति मरीचिमालिनि अत्राऽऽगत्य पत्रादिकं गृहीत्वा महाराज-निकटे यातासि ।

रघुवीरः - 'वाढम् !'

इति शिरो नमयित्वा, प्रतिनिवृत्य, पनस-शाखातोऽश्वमुन्मुच्य

३७०

शिवराजविजयः

दुर्गाध्यक्ष-प्रेषितस्य नृत्यस्यैकस्य हस्ते वल्गादान-पुरःसरं समप्र्ण्य, भपर-दासेरकेण व्यादिष्ट-मागों नव-वारिद-वारि-बिन्दु-वृन्द-सम्पर्क-प्रकटित-सिन्धुर-सन्दोह-सन्तर्पण-मधुरगन्धि रजनीकर-कर-निकर-विरोचितां भूमिमालोकयत्, मन्दं मन्दमाससाद मारुति-मन्दिरम् ।

व्याख्या - दुर्गाधीशः दुर्गाध्यक्षः, मन्ये अनुमिनोमि, क्षत्रियोऽसि क्षात्रवंशजोऽसि ।

सादी- अश्वारोही, आम् श्रीमन् । यथोक्तं श्रीमता । दुर्गाधीशः -(स्मित्वा = ईषद् विहस्य) नान्येषाम् = नेतरेषाम्, अपत्यानि = सन्ततयः, एवम् = ईदृक्। तेजस्वीनि तेजोमयानि, दृढहृदयानि = प्रौढचित्तानि, प्रभु-भक्तानि - स्वामिसेवकाः, च, भवन्ति सम्पद्यन्ते, (पुनः भूयः, सम्मुखम् = पुरतः, अवलोक्य वीक्ष्य), कि ते नाम = कि तवाभिधेयम् ?

सादी- (अञ्जलि बद्ध्वा रचिताञ्जलिः सन्) आर्य ! श्रीमन् ! माम् = सादिनम्, रघुवीरसिंह इति, वदन्ति निगदन्ति, जनाः = लोकाः ।

दुर्गाधीशः - चिरञ्जीव आयुष्मान् भव, (क्षणम् = मुहूर्तम्, विरम्य -स्थित्वा) अस्तु = युक्तम्, सम्प्रति अधुना, दुर्गात्, बहिरेव पृथगेव, साम्मु-खीने = पुरः स्थिते, हनूमन्मन्दिरे = मारुतिदेवायतने, रात्रिम् = रजनीम्, अतिवाह्य = यापय, श्वस्तु अन्येद्युस्तु, किश्विद् ईषद्, उदञ्चति = उदयं व्रजति, मरीचिमालिनि सूर्ये, अत्रं इह। आगत्य प्राप्य, पत्रादिकम् = लेखादिकम् गृहीत्वा = आदाय, महाराज निकटे शिववीरस्य पाखें, यातासि = गन्तासि ।

रघुवीरः- बाढम् = समीचीनम्, इति एवम्, शिरो नयमित्वा मस्तक-मवनमय्य, प्रतिनिवृत्य परावृत्य, पनसशाखातः कण्टकितत रुकाण्डतः, अश्वम् = वाजिनम्, उन्मुच्य मोचयित्वा, दुर्गाध्यक्ष प्रेषितस्य = दुर्गाधिपति-प्रेषितस्य, भृत्यस्य - सेवकस्य, एकस्य, हस्ते करे, वल्गादानपुरःसरम् -प्रग्रहादीन्, समप्र्ण्य = अर्पयित्वा, अपरदासेरकेण इतरभृत्येन, व्यादिष्टमार्गः -निदिष्टपन्थाः, नववारिदवारिविन्दु वृन्दसम्पर्कप्रकटित सिन्धु रसन्दोहसन्तर्पण-मधुरगन्धिम् = नूतनमेघजलकण निकरसंसर्ग प्रादुर्भावित गजव्रात तृप्तिजनकचित्ता-कर्षकसुवासम्, रजनीकरनिकरविरोचिताम् = चन्द्रकिरणवृन्दशोभिताम्, भूमिम् = पृथिवीम्, आलोकयन् पश्यन्, मन्दं मन्दम् शनैः शनैः आससाद = सम्प्राप्तवान्, मारुतिमन्दिरम् - हनूमन्मन्दिरम् ।

चतुर्यो निश्वासः

३७१

समासः मरीचीणां मालाऽस्ति अस्येति, तस्मिन् मरीचिमालिनि । नव-वारिदस्य वारिबिन्दूनां वृन्दस्य सम्पर्केण प्रकटितः सिन्धुरसन्दोहस्य सन्तर्पणः मधुरः गन्धः यस्यास्तां नववारिदविन्दुद्वन्दसम्पर्कप्रकटितसिन्धुरसन्दोहसन्तर्पणा-मधुरगन्धिम् । रजनीकरस्य कराणां निकरेण विरोचिताम् इति रजनीकरनिकर-विरोचिताम् ।

व्याकरणम् - साम्मुखीने सम्मुख वण्खईन् । अतिवाहय-अति + वह + णिच् + लोट् + सिप् । उदश्वति उद्+ बच्चशतृ (सप्तमी एकवचन)। मरीचिमालिनि मरीचि माला इनि (स०ए०व०)। यातासि - या + लुट् । नमयित्वानम्+ णिच् + क्त्वा । उन्मुच्य उद्+ मुच् + क्त्वा + ल्यप् । व्यादिष्टः विवादिश् + क्त। बाससाद-वा + सद् + लिट् + तिप् ।

शब्दार्य - मन्ये = मानता हूँ, अन्येषाम् दूसरों की, अपत्यानि = सन्तानें, तेजस्वीनि - तेजस्वी, दृढहृदयानि दृढ हृदयवाले, प्रभूभक्तानि स्वामिभक्त, बञ्जलि बद्ध्वा = हाथ जोड़कर, विरम्य रुककर, सम्प्रति इस समय, साम्मुखीने = सामने स्थित, अतिवाह्य व्यतीत करो, श्वः = कल, किचिद् = कुछ, उदश्वति = उदय होने पर, मरीचिमालिनि सूर्य के, आगत्य आकर, पत्रादिकम् पत्र आदि, गृहीत्वा = लेकर, महाराजनिकटे महाराज (शिवाजी) के समीप, यातासि जाओगे, बाढम् बहुत अच्छा, नमयित्वा झुककर, प्रतिनिवृत्य - लौटकर, पनसशाखातः = कटहल की डाल से, उन्मुच्य= सोठ-कर, दुर्गाध्यक्ष प्रेषितस्य = दुर्गाधिपति के द्वारा भेजे हुए, मृत्यस्य - सेवक के, हस्ते - हाय में, वल्गादानपुरःसरम् = लगाम आदि को समप्यं = देकर, अपरदासेरकेण - दूसरे सेवक के द्वारा, व्यादिष्टमार्गः = मार्ग दिखाया जाता हुआ, नववारिदवारिविन्दुदृन्दसम्पर्कप्रकटितसिन्धुरसन्दोहसन्तर्पणमधुरगन्धिम् = नूतन मेधों के जलकों के सम्पर्क से प्रकट हुई है हाथियों को संतृप्त करनेवाली मधुर गन्ध जिससे, रजनीकरनिकर विरोचिताम् - चन्द्रमा की किरणों से सुशोभित, आलोकयन् - देखता हुआ, आससाद पहुंचा, मारुतिमन्दिरम् = हनुमान्जी के मन्दिर को।

हिन्दी- दुर्गाध्यक्ष- मैं समझता हूँ, तुम क्षत्रिय हो ?

अश्ववारोही- हाँ, थीमन् ।

दुर्गाध्यक्ष - (मुस्कराकर ) अन्यों की सन्तानें इस प्रकार तेजस्वी, दृढ

३७२

शिवराजविजयः

हृदय बाली तथा स्वामिभक्त नहीं होती हैं। (पुनः सामने देखकर ) तुम्हारा क्या नाम है ?

अश्वारोही- (हाथ जोड़कर) आर्य । लोग मुझे रघुवीर सिंह कहते हैं।

दुर्गाध्यक्ष-दीर्घायु होओ। (क्षणभर रुककर) अच्छा, इस समय दुर्ग के बाहर हो सामने वाले हनुमान् मन्दिर में रात्रि बिताओ। कल सबेरे सूर्य के उदय होते हो यहाँ आकर पत्रादि लेकर महाराज शिवाजी के समीप चले जाना।

रघुवीर सिह 'बहुत अच्छा' ऐसा कहते हुए शिर झुकाकर, लौटकर, कटहल की शाखा से घोड़े को खोलकर, दुर्गाधीश द्वारा प्रेषित एक सेवक के हाथ में उसकी लगाम देकर, दूससे सेवक के द्वारा निर्दिष्ट मार्ग से नूतन मेषों के जल की बूंदों के सम्पर्क से हाथियों के यूथों को तृप्ति देने वाली मधुर गन्ध को प्रकट करने वाली तथा चन्द्रमा की किरणों से सुशोभित भूमि को देखता हुआ रघुवीर सिह धीरे-धीरे हनुमान्जी के मन्दिर में पहुँच गया ।। १४ ।।

तत्र चाऽऽगन्तुकानामेव निवासाय कलित-यथोचित-साधनानां प्रको-ष्ठानामन्यतमे प्रविश्य, गवाक्षानुन्मुद्रय, वाताभिमुखं नागदन्तिकासु वर्म वस्त्राणि चाऽवलम्बय्य आसन्न-कूपाज्जलमुत्तोल्य हस्तपादं प्रक्षाल्य, हनुमन्मूत्ति दृष्ट्वा कमपि नित्य-नियममिव निर्वाह्य, दुर्गाध्यक्षप्रेषितं किश्विदाहारादिकमुपगृह्य, ग्रीष्मसुखावहानां वातानां सुखमनुभवन्, कदाचिच्चन्द्रम्, कदाचित्तारकाः, कदाचिद् गिरिशिखराणि, कदाचिद् दुर्ग-प्राचीरम्, कदाचित् सुदूर-पर्य्यटद्यामिकयातायातम्, कदाचिन्नत-भूभागान्, कदाचिच्चाऽब्भ्रङ्कषान् हनूमन्मन्दिर-कलशान् अवलोकयन्, मन्दिरात् पश्चिमतः पराक्रमापर-पादाहति-पिच्छिल-पाषाण पट्टिका-परिष्कृत-वेदिकायां पर्यटन् कश्चित् समयमतिवाह्याम्बभूव ।

समासः तत्र = मारुतिमन्दिरे, च पुनः आगन्तुकानाम् अभ्या गतानाम्, एव, निवासाय = वसितुम्, कलितयथोचितसाधनानाम् = सम्पादिता-पेक्षितसामग्रीणाम्, प्रकोष्ठानाम् = कक्षाणाम्, अन्यतमे कस्मिश्चिदेके, प्रविश्य -प्रवेशं विधाय, गवाक्षान् = वातायनानि, उन्मुद्रध उद्घाटध, वाताभिमुखम् = वायुसमक्षम्, नागदन्तिकासु कीलिकासु, वर्म कवचम्, वस्त्राणि - वसनानि, च, अवलम्ब्य - लम्बयित्वा, आसन्नकूपात् समीपस्थकूपात्, जलम् उदकम्, उत्तोल्य - उद्धृत्य, हस्तपादम् = करचरणम्, प्रक्षाल्य विधूय, हनूमन्मूर्तिम् -

चतुर्षो निश्वासः

३७३

महावीरस्य प्रतिमाम्, वृष्ट्वा वीक्ष्य, कमपि, नित्यनियमम् दैनिककृत्यम्, इव, निर्वाह्य = सम्पाद्य, दुर्गाध्यक्षप्रेषितम्- दुर्गाधिपतिप्रदत्तम्, किश्चिद् ईबद्, आहारादिकम् = अशनादिकम्, उपग्रह्य उपभुज्य, ग्रीष्मसुख्खा वहानाम् -निदाघसुखप्रदायकानाम्, वातानाम् पवनानाम्, सुखम् आनन्दम्, अनुभवन् आस्वादयन्, कदाचित् कस्मिश्चित् काले, चन्द्रम् = निशाकरम्, कदाचित्, तारकाः = नक्षत्राणि, कदाचित्, गिरिशिखराणि पर्वत शृङ्गाणि, कदाचित्, दुर्गप्राचीरम् - दुर्गप्रान्ततोवृत्तिम्, कदाचित्, सुदूरपर्यटद्यामिकयातायातम् = सुदूर-परिभ्रमत्प्रहरिगतागतम्, कदाचित्, नतोन्नतभूभागान् उच्चावचभूप्रान्तान्, कदाचित् च, अभ्रङ्गषान् वारिस्पर्शकान्, हनुमम्मन्दिरकलशान् मारुति-मन्दिरकलशान्, अवलोकयन् पश्यन्, मन्दिरात् = देवालयात्, पश्चिमतः = वारुणीतः, परिक्रमापरपादाहतिपिच्छिलपाषाणपट्टिकापरिष्कृतवेदिकायाम् = प्रदक्षिणानि रतच रणताडन पङ्किलप्रस्त रखण्डभूषित प्रतदिकायाम्, पर्यटन् परि-भ्रमन्, कश्चित् ईषत्, समयम् कालम्, अतिवाह्याम्बभूव = यापयामास ।

समासः - कलितानि यथोचितं साधनानि येषु, तेषां कलितयथोचित-साधनानाम् । हस्ती च पादौ च इति हस्तपादम् । ग्रीष्मे सुखम् आवहन्तीति, तेषां ग्रीष्मसुखावहानाम् । सुदूरं पर्यटतां यामिकानां यातायातम् इति सुदूर-पर्यटद्यामिकयातायातम् । नताश्च उन्नताश्च ये भुवः भागास्तान् नतोन्नत-भूभागान् । हनूमतः मन्दिरस्य कलशान् हनूमन्मन्दिरकलशान् । परिक्रमा-पराणां पादाहतिभिः पिच्छिलाभिः पाषाणपट्टिकाभिः परिष्कृतायां वेदिकायां परिक्रमापरपादाहतिपिच्छिलपाषाणपट्टिकापरिष्कृतवेदिकायाम् ।

व्याकरणम् - निवासाय - नि + वस्+ घन् (चतुर्थी)। प्रविश्य - प्र + विश् + क्त्वा + ल्यप् । उन्मुद्रध उद्+ मुदि+ क्त्वा + ल्यप् । अवलम्ब्य -अव् + लम्ब + क्त्वा + ल्यप् । उत्तोल्य उत्+ तुल+ क्त्वा + ल्यप् । निर्वाह्य - निर् + वह + क्त्वा + ल्यप् । अतिवाह्याम्बभूव - अति + वह, + णिच् + आम् + भू + लिट् + तिप् ।

व्याकरणम् - आगन्तुकानाम् = अतिथियों के, निवासाय = निवास करने के लिए, कलितयथोचितसाधनानाम् = आवश्यक सामग्रियों से सम्पन्न, प्रको-ष्ठानाम् - कमरों में से; अन्यतमे किसी एक में, गवाक्षान् खिड़कियों को, उन्मुद्रध - खोलकर, वाताभिमुखम् = वायु की ओर, नागदन्तिकासु - खूंटियों पर, अवलम्ब्य = लटकाकर, आसन्नकूपात् = निकट के कुयें से, उत्तोल्य -

३७४

शिवराजविजयः

भरकर, हस्तपादम् = हाथ-पाँव को प्रक्षाल्य धोकर, नित्यनियमम् - नित्य क्रिया को, निर्वाहा = सम्पादित करके, दुर्गाध्यक्षप्रेषितम् दुर्गाधीय द्वारा जेजे हुए, आहारादिकम् - भोजन आदि उपगृह्य ग्रहण करके, प्रीत्यमुला-बहानाम् - ग्रीष्म में सुख देने वाले, वातानाम् वायु के, कदाचित् कभी, गिरिशिखराणि पर्वत-शिखरों को, दुर्गप्राचीरम् दुर्ग की दीवार को, सुदूरपर्यट द्यामिकयातायातम् - दूर तक घूमते हुए प्रहरी के गमनागमन को, नतोग्नत भूभागान् = ऊँची-नोचो जमीन को अङ्कवान् गगनचुम्बी, हनूमन्मन्दिर-कलशान् - हनुमान्‌जी के मन्दिर के कलशों को, अवलोकयन्- देखता हुआ, परिक्रमापरपादाहतिपिच्छिलपाषाणपट्टिकापरिष्कृतवेदिकायाम् -परिक्रमा करने वालों के पैरों के आधात से चिकने हुए पिच्छिल प्रस्तरखण्डों से परिष्कृत चबूतरे पर, पर्यटन् = घूमता हुआ, समयमतिवाह्याम्बभूव = समय बिताया ।

हिन्दो- वहाँ अतिथियों के ही निवास के लिए यथोचित साधनों से सम्पन्न कमरों में से एक कमरे में प्रवेश करके, खिड़कियों को खोलकर, लूटियों पर कवच और वस्त्रों को हवा की ओर लटकाकर, समीप में संस्थित कुयें से जल भरकर, हाथ-पाँव धोकर, हनुमान्जी की मूर्ति का दर्शन करके, कुछ नित्य नियम का निर्वाह-सा करके, दुर्गाध्यक्ष द्वारा संप्रेषित कुछ आहार लेकर, ग्रीष्मकाल में अच्छी लगने वाली वायु के सुख का अनुभव करता हुआ, कभी चन्द्रमा को, कभी तारों को, कभी पर्वतशिखरों को, कभी दुर्ग के प्राचीर को, कभी दूर तक पर्यटन करते हुए प्रहरी के गमनागमन को, कभी ऊँचे-नीचे भूमि-भागों को और कभी गगनचुम्बी हनूमन्मन्दिर के कलशों को देखता हुआ, मन्दिर के पश्चिमी ओर परिक्रमा करनेवालों के पैरों के आघात से चिकने हुए प्रस्तरखण्डों से परिष्कृत चबूतरे पर घूमता हुआ कुछ समय बिताया ।।१५।।

तावत् तेन पयः-फेनाऽऽसार-च्छवि-विजित्वरया ज्योत्स्नया द्विगुणि-तोत्साहेन, धीर समीर-स्पर्श-शान्त-श्रमेण, प्रस्फुरच्चन्द्रकला-कलिका-भ्रमद्-भ्रमर-झङ्कार-भर-मन्द्र-स्वर-पीयूष-शीकर-परिमार्जित-श्रवणेन समश्रूयन्त केचित् शुकीर्मकयन्तः, हंसीध्वंसयन्तः, सारिकाः सारयन्तः, कोकिलान् विकलयन्तः, वीणां च विगणयन्तः, काकलीकलमयाः स्वरालापाः । श्रवणेनैव तेनाऽवगतं यत् आलापा एते कस्या अपि बालिकायाः, सा च लज्जा-परवशा; यतो नोचैर्गायति, उच्च-कुल-

चतुर्थी निश्वासः

३७५

प्रसूताः यतो नान्यासामेवमुदारा वाक्, समीपर्वार्तनी; यतः स्फुटः स्वरः, पूर्वस्यामुपविष्टा चः यतस्तत एव मूर्च्छन्ति मूच्र्छनाः । व्याख्या- तावत् तदा, तेन सादिना, पयःफेनाऽऽसारच्छविविजि-

त्वरया = क्षीरडिण्डीरधारासम्पातशोभा जयनशीलया, ज्योत्स्नया पन्द्रिकया, द्विगुणितोत्साहेन प्रवद्धितहर्षेण, धीरसमीरस्पर्शशान्तश्रमेण मन्दवातापगत-खेदेन, प्रस्फुरच्चन्द्रकलाकलिका भ्रम‌द्भमरझङ्कारभारमन्द्रस्व रपीयूषणीकरपरि माजितश्रवणेन - चाञ्चल्य मुपगच्छज्ज्योत्स्ना कुड्मल चरन्मधुकर गुन्जनातिरेक-सान्द्रनादामृत कणशोधितकर्णेन, समश्रूयन्त श्रुताः, केचित् कियन्तश्चित्, शुकीः- शुकस्त्रीः, मूकयन्तः मौनमाकलयन्तः, हंसीः हंसस्त्रीः, ध्वंसयन्तः पराजयन्तः, सारिकाः = पक्षिविशेषाः, सारयन्तः दूरीकुर्वन्तः, कोकिलान् -पिकान्, विकलयन्तः - व्याकुलीकुर्वन्तः, वीणां च वाद्यविशेषश्व, विगणमतः निन्दयन्तः, काकलीकलमयाः = काकलीध्वनियुक्ताः, स्वरालापाः स्वरसव्वाराः । धवणेनैव = आकर्णनेनैव, तेन = सरदिना, अवगतम् - ज्ञातम्, यत्, आलापाः गानस्वराः, एते = इमे, कस्या अपि, बालिकायाः बाल्ययौवनसन्धो वर्तमा-नायाः, सा च, लज्जापरवशा = त्रपाधीना, यतः यस्माद्धेतोः, न नहि, उच्चैः = उन्नतस्वरेण, गायति गानं विदधाति, उच्चकुलप्रसूता महावंश-प्रभवा, यतः, न, अन्यासाम् इतरासाम्, एवम् ईदृशी, उदारा- उदात्ता, वाक् - वाणी, समीपर्वातनी निकटर्वार्तनी, यतः, स्फुटः स्वरः स्पष्टो ध्वनिः, पूर्वस्याम् = ऐन्द्रयाम्, उपविष्टा विराजिता, च, यतस्तत एव तस्या दिश एव, मूर्च्छन्ति = प्रस्फुटन्ति, मूच्र्छनाः स्वरगतयः ।

समासः - पयः फेनानाम् आसारस्य छवेः विजित्वरा, तया पयःफेनासार-च्छविविजित्वरया । द्विगुणितः उत्साहः यस्य, तेन द्विगुणितोत्साहेन । धीरश्चासौ समीरस्तस्य स्पर्शस्तेन शान्तः श्रमो यस्य, तेन धीरसमीरस्पर्शशान्त-श्रमेण । प्रस्फुरन्त्या चन्द्रकलया विकसितासु कलिकासु भ्रमतां भ्रमराणां झङ्कारभरस्तेन सञ्जातः मन्द्रस्वर एव पीयूषम्, तस्य शीकरैः परिमार्जिते श्रवणे यस्य, तेन प्रस्फुरच्चन्द्रकला कलिका भ्रममरझङ्कारभरमन्द्रस्वरपीयूष-शीकरपरिमार्जितश्रवणेन । उच्चे कुले प्रसूता उच्चकुलप्रसूता । समीपे वर्तते इति समीपर्वातनी ।

व्याकरणम् - समश्रूयन्त - सम् + भ्रू यक् + लङ् । मूकयन्तः- मूक (नामधातु ) + यङ् + शतृ । सारयन्तः सृ णिच् शतृ । विगणयन्तः -२५ शि

३७६

शिवराजविजयः

वि + गण् + णिन् । शतृ । अवगतम् अव + गम् + क्त । आलापाः- बा+ सप् + षड् । उपविष्टा - उप + विश् + क्त (टाप्) ।

शम्वार्थ - तावत् = तब तक, तेन उससे, पयः फेनासारच्छवि विजित्व रया दूध के फेन की मूसलाधार वर्षा की शोभा को जीतनेवाली, ज्योत्स्नया -चाँदनी के द्वारा, द्विगुणितोत्साहेन दुगुने उत्साह वाले, धीरसमीरस्पर्शशान्त-अमेण - मन्द पवन के संस्पर्श से शान्त परिश्रम वाले, प्रस्फुरच्चन्द्रकलाकलिका-प्रमद्‌भ्रमरलङ्कारभारमन्द्रस्वरपीयूषशीकरपरिमा जितश्रवणेन = चञ्चल चन्द्रमा की कला से विकसित कलिकाओं पर भ्रमण करने वाले भ्रमरों के झंकार की भार से मन्द्रस्वररूपी अमृत के कणों से परिमार्जित कर्ण वाले, समश्रूयन्त = सुना गया, शुकीः शुकस्त्री पक्षियों के, मूकयन्तः मूक बनाने वाले, हंसीः = हॅसियों के, ध्वंसयन्तः = पराजित करने वाले, सारयन्तः = दूर करने वाले, विकलयन्तः = विकल करता हुआ, विगणयन्तः = अवमानित करता हुआ, काकलीकलमयाः = काकली के निनाद से समन्वित, स्वरालापाः = स्वरों का बालाप । श्रवणेन = सुनने से, अवगतम् जान लिया, आलापाः स्वरों का उच्चारण, लज्जापरवशाः लज्जा के अधीन, उच्चैः उच्च स्वर से, गायति = गाती है, उच्चकुलप्रसूता ऊँचे कुल में उत्पन्न है, अन्यासाम् दूसरों का, उदारा = उदात्त, समीपर्वातनी समीप में रहने वाली, स्फुटः स्पष्ट, उपविष्टा = बैठी हुई, यतः = क्योंकि, ततः उधर से, मूच्छंन्ति सञ्चारित हो रही हैं, मूच्छेनाः = स्वरों का आरोहावरोह ।

हिन्दी-तब तक दूध के फेन के धारासम्पात (मूसलाधार वर्षा) की शोभा को जीतने वाली चाँदनी से द्विगुणित उत्साह वाले, मन्द पवन के संस्पर्श से शान्त हुए परिश्वम वाले तथा छिटकती हुई चाँदनी से विकसित कलियों पर मंडराने वाले भ्रमरों के गुञ्जार के भार से मन्द्र स्वररूपी अमृत के कणों से परिमार्जित कर्षों वाले उस रघुवीर सिंह ने शुकों को मूक बनाने वाले, हँसियों को जीतने वाले, सारिकाओं को पलायित करने वाले कोयलों को विकल करने वाले तथा वीणा को भी निन्दित करने वाले कुछ काकली के निनाद से युक्त स्वरालाप को सुना। उसे सुनने से ही उसने जान लिया कि यह आलाप किसी बालिका का है, वह विशेष लज्जाशील है; क्योंकि उच्च स्वर में नहीं गा रही है। उच्चकुल में उत्पन्न है, क्योंकि किसी अन्य की ऐसो उदार वाणी नहीं हो सकती है। समीप में ही संस्थित है, क्योंकि स्वर अत्यन्त


जतुर्षो निश्वासः

३७७

स्पष्ट है। पूर्व दिशा में बैठी है, क्योंकि उसी ओर से मूर्च्छनाएँ (स्वरलहरियाँ) आ रही हैं ।। १६ ।।

अथ कर्णाविव गृहीत्वा आकृष्टो रघुवीरसिंहो मन्दिरं दक्षिणा प्रद-क्षिणीकृत्य तयैव प्रदक्षिणा-वेदिकया तत्क्षणमेव मन्दिरस्याऽग्निकोणे कपोत-पोतक-गूङ्कार-मधुर-कपोतपालिकाऽवस्तम्भाऽऽरम्भ-निकटे समु-पतस्थे अवालोकयच्च यत् पूर्वस्यामस्ति विशाला पुष्पवाटिका, यस्यामतिमुक्त-लताः सौरभेण विष्णुपदमपि मदयन्ति, यूथिकाः सुगन्ध-तरङ्गैर्हरितामपि हृदयं हन्ति, पाटलि-पटलानि अलि-पटल-रसनाच-टुलयन्ति, मालतिकाश्च मरन्द-बिन्दु-सन्दोहैर्वसुमतीं वासयन्ति । तस्यां मन्दिर-पूर्वद्वार-सम्मुखे एवाऽस्त्येका परम-रमणीया ज्योत्स्ना-स्पर्श-प्रकटित-द्विगुणतर-चाकचक्या सोपानत्रयालङ्कृत-चतुरवरोहा हंसपक्ष-वलक्ष-च्छवि-विजित्वर-धवल-ग्राव-वेदिका । अस्यामागन्तुकानामुप-वेशाय रचिताः पाषाणमया एव कतिचन मन्वाः, तेषामन्यतमे उपविष्टा बालिकैका ।

व्याख्या- अथ अनन्तरम्, कणौं श्रोत्रे, इव, गृहीत्वा = उपगृह्य, आकृष्टः = हठादाहूतः, रघुवीर्रासहः सादी, मन्दिरम् देवालयम्, दक्षिणः = दक्षिणतः, प्रदक्षिणीकृत्य = परिक्रम्य, तथैव पूर्वोक्तयैव, प्रदक्षिणावेदिकया = परिक्रमाचत्वरेण, तत्क्षणमेव त्वरितमेव, मन्दिरस्य देवायतनस्य, अग्निकोणे = दक्षिणपूर्वयोरन्तरे, कपोतपोतकगूङ्कारमधुरकपोतपालिकाऽघस्तम्भाऽऽरम्भ-निकटे = पारावतशावकतज्जातीयशब्दमनोहरविटङ्कनिम्नभागस्थितस्तम्भसमीपे, समुपतस्थे = स्थितवान्, अवालोकयच्च अपश्यच्च, यत्, पूर्वस्याम् = ऐन्द्रघाम्, अस्ति = वर्तते, विशाला = विस्तृता, पुष्पवाटिका = प्रसूनोद्यानम्, यस्याम् = वाटिकायाम्, अतिमुक्तलेताः = माधवीलताः, सौरभेण = सुगन्धेन, विष्णुपदमपि= गगनमपि, मदयन्ति = मदान्वितं कुर्वन्ति, यूथिकाः = मागध्यः, सुगन्धतरङ्गः -सुगन्धधाराभिः, हरितामपि दिशामपि, हृदयम् चित्तम्, हरन्ति = आकर्ष-यन्ति, पाटलिपटलानि - मोघासमूहाः, अलिपटलरसनाः - भ्रमरसन्दोहजिह्वाः, चटुलयन्ति च श्वलयन्ति, मालतिकाश्च = जातयश्च, मरन्दबिन्दुसन्दोहैः -मकरन्दपृषङ्गणैः, वसुमतीम् = पृथिवीम्, वासयन्ति = सुगन्धयन्ति । तस्याम् = बाटिकायाम्, मन्दिरपूर्वद्वारसम्मुखे – देवालयपूर्व द्वाराभिमुखम्, एव, अस्ति -

३७८

शिवराजविजयः

बिद्यते, एका, परमरमणीया नितान्त मनोहरा, ज्योत्स्नास्पर्शप्रकटितद्विगुणतर-चाकचक्या = चन्द्रिकासंसर्गसमुद्‌भूत नितान्त कान्ति विशेषा, सोपानत्रयालङ्‌कृत-चतुरवरोहा - आरोहत्रयविभूषितचतुः स्थितस्थाना, हंसपक्षवलक्षच्छविविजित्वर-धवलग्रानवेदिका - कादम्बपत्रसितशोभाजयनशीलस्वच्छप्रस्तरचत्वरा। अस्याम् = वाटिकायाम्, आगन्तुकानाम् अभ्यागतानाम्, उपवेशाय = उपवेष्टुम्, रचिता = निमिता, पाषाणमय्या प्रस्तररचिता, एव, कतिचन क्रियन्तश्चित्, मन्याः - आसनानि, तेषाम् आसनानाम्, अन्यतमे कस्मिश्विदेके, उपविष्टा - विराजिता, एका = केवला, बालिका कन्या (आसीदिति शेषः)।

समासः- प्रदक्षिणायाः वेदिका, तया प्रदक्षिणावेदिकया। कपोतपोतकानां गूङ्कारेण मधुरायाः कपोतपालिकायाः अधः स्तम्भस्य निकटे कपोतपोतक-गूङ्कारमधु रकपोतपालिकाऽघस्तम्भाऽऽरम्भनिकटे। मरन्दानां बिन्दवः, तेषां सन्दोहास्तैः मरन्दबिन्दुसन्दोहैः । मन्दिरस्य पूर्वश्चासौ द्वारः, तस्य सम्मुखे मन्दिरपूर्वद्वारसम्मुखे । ज्योत्स्नायाः स्पर्शेन प्रकटितं द्विगुणतरं चाकचक्यं यया सा ज्योत्स्नास्पर्शप्रकटितद्विगुणतरचाकचक्या । सोपानानां त्रयम्, तेन अलङ्कृता चत्वारः अवरोहाः यस्यां सा सोपानत्रयालङ्‌कृतचतुरवरोहा। हंसपक्षाणां वलक्षा या छविस्तस्या विजित्वराः धवलाश्च ये ग्रावाणः, तेषां वेदिका हंसपक्ष-वलक्षच्छविविजित्वरधवलग्राववेदिका ।

व्याकरणम् - आकृष्टः- आ कृष् + क्त। समुपतस्थे सम् + उप + स्था + लिट् (त)। वसुमतीम् - वसु मतुप् ङीप् । उपवेशाय उप + विश् + घन् (चतु०)। उपविष्टा - उप विश् + क्त (टाप्) ।

शब्दार्थ - कणों = कानों को, गृहीत्वा = पकड़कर, आकृष्टः खींचा गया, दक्षिणा = दक्षिण की ओर से, प्रदक्षिणीकृत्य घूमकर, प्रदक्षिणावेदिकया = प्रदक्षिणा की वेदी से, अग्निकोणे पूर्व और दक्षिण के कोने में, कपोतपोतक-गूङ्कारमधुरकपोतपालिकाऽघस्तम्भाऽऽरम्भनिकटे = कबूतरों के बच्चों के गुटर-गूँ की मधुर ध्वनि से कपोतपालिका के नीचे स्थित खम्भे के निकट, समुपतस्थे = स्थित हो गया, अवालोकयत् देखा, विशाल बड़ी, पुष्पवाटिका फूलों की वाटिका, अतिमुक्तलताः माधवीलता, सौरभेण सुगन्ध से, विष्णुपदम् = आकाश को, मदयन्ति मतवाला बना रही है, यूथिकाः जूही, सुगन्धतरङ्गः सुगन्धित तरङ्गों से, हरिताम् - दिशाओं के, पाटलिपटलानि - गुलाबों के गुच्छे, अलिपटलरसनाः = भ्रमरसमूहों के जीभों को, चटुलयन्ति चञ्चल बना

चतुर्थी निवासः

३७९

रहे हैं, मालतिकामरन्दबिन्दुसन्धो है: मालती के पुष्प परागसमूहों से, वास-यन्ति सुगन्धित बना रहे हैं, मन्दिरपूर्वद्वारसम्मुखे मन्दिर के पूर्वी द्वार के समक्ष, परमरमणीया अत्यन्त मनोहर, ज्योत्स्ना स्पर्श प्रकटितद्विगुणतरचाक-चक्या चाँदनी के स्पर्श से दूनी चमचमाहट प्रकट करने वाली, सोपानत्रया-सङ्कृतचतुरवरोहा = तीन सीढ़ियों से अलंकृत चार अवरोहों वाली, हंसपक्ष-बलक्षच्छविविजित्वरधवलग्राववेदिका हंस के पंख की स्वच्छता को जीतने वाले पत्थरों से बना हुआ चबूतरा, आगन्तुकानाम् आने वालों के, उपवेशाय = बैठने के लिए, रचिताः बनाये गये, पाषाणमयाः पत्थरों से युक्त, कतिचन कितने ही, मञ्चाः बैठने के आसन, तेषाम् उनमें से, अन्यतमे किसी एक पर, उपविष्टा बैठी हुई थी ।

हिन्यो-इसके अनन्तर कान पकड़कर खींचा जाता हुआ-सा रघुवीर सिंह मन्दिर के दक्षिण ओर से प्रदक्षिणा करके उसी प्रदक्षिणा की वेदी से उसी क्षण मन्दिर के अग्निकोण में कबूतरों के बच्चों की गुटर गूं के मधुर शब्द से कपोत-पालिका के निचले खम्बे के पास ही स्थित हो गया और देखा कि पूर्व दिशा में एक विशाल वाटिका है, जिसमें माधवीलताएँ अपने सौरभ से आकाश को भी मदमस्त बना रही है, जूही सुगन्धित तरङ्गों से दिशाओं के भी हृदय को समाकषित कर रही है, पाटलों के समूह भ्रमर-कुलों की रसनाओं (जीभों) को चञ्चल बना रहे हैं और मालतीलताएं मकरन्दबिन्दु के समूहों से पृथ्वी को सुगन्धित कर रही हैं। उस वाटिका में मन्दिर के पूर्वी द्वार के समक्ष हो एक परम सुन्दर, चाँदनी के संस्पर्श से द्विगुणित चमचमाहट को प्रकट करने बाली, तीन सीढ़ियों से सुशोभित, चार अवरोह वाली, हंस के पंख की उज्ज्व लत्ता की छवि को भी जीतनेवाले, धवल पत्थरों से निर्मित वेदिका (चबूतरा) है। उस पर आगन्तुकों के बैठने के लिए पत्थरों के ही कुछ मञ्च (कुतियाँ) बने हुए हैं। उनमें से एक मञ्च पर एक बालिका बैठी हुई थी ।। १७ ॥

सेयं वर्णेन सुवर्णम्, कलरवेण पुंस्कोकिलान्, केशै रोलम्ब-कदम्बानि, ललाटेन कलाधर-कलाम्, लोचनाभ्यां खञ्जनान्, अधरेण बन्धुजीवम्, हासेन ज्योत्स्नां तिरस्कुर्वती, वयसा एकादशमिव वर्ष स्पृशन्ती, श्याम-कौशेय-वस्त्र-परिधाना, श्वेत-बिन्दु-सन्दोह-सङ्‌कुल-रक्ताऽम्बर कञ्चु-किका, कण्ठे एकयष्टिको नक्षत्रमालां बिभ्रती, सिन्दूर-चर्चा-रहित-


३८०

शिवराजविजयः

धम्मिल्लेन परिशिष्टं पाणिपीडनमिति प्रकटयन्ती, हस्ते पाटलि-कुसुम-स्तबकमेकमादाय शनैः शनैर्भामयन्ती, तमेवाऽवलोकयन्ती च अविदित-बहुल-तान-तारतम्यं मन्द-मन्दं मुग्ध-मुग्धं मधुर-मधुरं किचिद् गायतीति ।

व्याख्या- सेयम् - सा बालिका वर्णन रागेण, सुवर्णम् हिरण्यम्,

कसरवेण - मधुरध्यनिना, पुंस्कोकिलान् पुरुषपर घृतान्, केरी:- कनैः, रोलम्बकदम्बानि - द्विरेफवातान्, ललाटेन मस्तकेन, कलाधरकलाम् - चन्द्र-कलाम्, लोचनाभ्याम् नयनाभ्याम्, खञ्जनान् पक्षिविशेषान्, अध्वरेण -अध्धरोष्ठेन, बन्धुजीयम् रक्तकम्, हासेन स्मितेन, ज्योत्स्नाम् चन्द्रिकाम्, तिरस्कृवंती - परिभावयन्ती, वयसा अवस्थया, एकादशमिव रुद्रसंख्धामिव, वर्षम् अब्दम्, स्पृशन्ती प्राप्नुवन्ती, श्यामकौशेयवस्त्रपरिधाना- कृष्णांशुक-पटपरिधाना, श्वेतबिन्दु सन्दोहसङ्कुल रक्ताम्बरकञ्चुकिका सिदपृष‌द्वातव्याप्त-रक्तवसनचोलिका, कण्ठे ग्रीवायाम्, एकयष्टिकाम् एकाबलीम्, नक्षत्र-मालाम् - सप्तविंशति मुक्तामयीम्, बिभ्रती घारयन्ती, सिन्दूरचर्चारहितधम्मि-स्लेन - कुङ्‌कुमसंसर्गशून्यसंयतकचवातेन, परिशिष्टम् अवशिष्टम्, पाणिपीड-नम् = विवाहः, इति एतत्, प्रकटयन्ती अभिव्यञ्जयन्ती, हस्ते = करे, पाटलिकुसुमस्त बकम् = पाटलिप्रसून गुच्छम्, एकम् = केवलम्, आदाय -गृहीत्वा, शनैः शनैः मन्दं मन्दम्, भ्रामयन्ती इतस्ततः सञ्चालयन्ती, तमेव = प्रसूनस्तबकमेव, च, अवलोकयन्ती पश्यन्ती, अविदितबहुलतान तारतम्यम् = अज्ञातोत्कृष्टतानोत्कर्षापकर्षम्, मन्द मन्दम् = शनैः शनैः, मुग्ध-मुग्धम् = नितान्तमनोहरम्, मधुर मधुरम् - अतिशय मधुरम्, किञ्चिद्, गायतीति = गानं करोतीति ।

समासः पुमांश्चासौ कोकिलः पुंस्कोकिलः, तान् पुंस्कोकिलान् । रोलम्बानां कदम्बानि रोलम्बकदम्बानि । श्यामं कौशेयवस्त्रं परिधानं यस्याः सा श्यामकौशेयवस्त्रपरिधाना। श्वेतबिन्दूनां सन्दोहैः सङ्कुलस्य रक्ताम्बरस्य कञ्चुकी यस्याः सा श्वेतबिन्दुसन्दोहसङ्कुलरक्ताम्बरकञ्चुकिका । सिन्दूरस्य चर्चया रहितश्चासौ धम्मिल्लः, तेन सिन्दूरचर्चारहितधम्मिल्लेन । पाइलि कुसुमानां स्तबक पाटलिकुसुमस्तबकम् । अविदितं बहुलं तानानां तारतम्यं यस्मिस्तत् अविदितबहुलतानतारतम्यम् ।

चतुर्थी निश्वासः

३८१

ब्याकरणम् - स्पृशन्ती स्पृश् शतृ छीए। विश्रता- वि भृम + सतृ । भ्रामयन्ती - भ्रम + णिच् + शतृ + ङीप् ।

शब्दार्थ - सेयम् = वह बालिका, कलरवेण गुनगुनाहट से, पुंस्कोकिलान् नर-कोकिलों को, केशैः केशों से, रोलम्बकदम्बानि भ्रमरों के झुण्डों को, ललाटेन मस्तक, से, कलाधरकलाम् चन्द्रमा की कला को, खञ्जनान् सञ्जनों को, बधरेण = निम्तोष्ठ से, बन्धुजीवम् दुपहिया के फूल को, हासैन - हँसी से, ज्योत्स्नाम् चाँदनी को, तिरस्कुर्वती तिरस्कृत करती हुई, वयसा अवस्था से, एकादशम् ग्यारह वर्षों को, स्पृशन्ती स्पर्श करती हुई, श्यामकौशेयवस्त्रपरिधाना = काला रेशमी कपड़ा पहने, श्वेतबिन्दुसन्यशेह-सङ्कुलरक्ताम्बरकञ्चुकिका सफेद-सफेद बुंदकियों से युक्त लाल कपड़े की चोली धारण किये, एकयष्टिकाम् = एक लड़वाली, नक्षत्रमालाम् = सत्ताईस मुक्ताओं से निर्मित माला, बिभ्रती धारण किये, सिन्दूरचर्चारहितधम्मिलेन = सिन्दूर रहित मांग होने के कारण, परिशिष्टम् अवशिष्ट, पाणिपीडनम् = विवाह को, प्रकटयन्ती = प्रकट करती हुई, पाटलिकुसुमस्तबकम् = गुलाबों के फूलों का गुच्छा, आदाय = लेकर, भ्रामयन्ती घुमाती हुई, अवलोकयन्ती = देखती हुई, अविदितबहुलतानतारतम्यम् = जिसमें अत्यधिक तानों का तारतम्य नहीं था, मन्द-मन्दम् = धीरे-धीरे, मुग्ध-मुग्धम् - मनोहर-मनोहर, मधुर-मधुरम् = मीठे-मीठे, किश्विद कुछ, गायति गान करती है।

हिन्दी - वह बालिका अपने गौरवर्ण से सुवर्ण को, मधुर शब्दों से नर-कोकिल को, केशों से भ्रमर-समूहों को, ललाट से चन्द्रमा की कला को, नेत्रों से खञ्जनों को, अधरों से बन्धुजीव (दुरहरिया) पुष्पों को, हास से चाँदनी को तिरस्कृत करती हुई, वय से ग्यारह वर्ष का स्पर्श करती हुई, श्यामवर्ण के रेशमी वस्त्र पहने हुए, धवल वर्ण के बिन्दियों के समूह से व्याप्त रक्तवर्ण की कञ्चुक्ने धारण किये हुए, कण्ठ में सत्ताईस मुक्ताओं से निर्मित एकलड़ी आभूषण पहने हुए, सिन्दूर रहित माँग से 'अभी पाणिग्रहण संस्कार अवशिष्ट है' यह प्रकट करती हुई, हाथ में गुलाब के फूलों का एक गुच्छा लेकर धीरे-धीरे उसको घुमाती हुई और उसी को देखती हुई, बहुत अधिक तानों के तारतम्य को न जानती हुई मन्द-मन्द, मनोहर-मनोहर तथा मधुर-मधुर कुछ गा रही है ।। १८ ।।

यद्यपि नैतया सरस्वती-सरूपया अज्ञात-तातोत्सङ्ग शयनाऽतिरिक्त-

२८२

शिवराजविजयः

सांसारिक सुखया कदाऽपि गातुं शिक्षितम्, न वा गायकानां तास्ताः कर्ण-रसायन-मूर्छनाः कर्णातिथीकृताः, तथाऽपि भज्यमानमपि, त्रुटध-मानमपि, आम्रेड्धमानमपि, अदशित-रागविशेषमपि, आरोहावरोह-ध्रुवाऽऽभोगाऽलङ्काराऽऽदि-कथा-शून्यमपि, निजकल्पनामात्रम्, तद्देशीय-ग्राम्यस्त्री-गानानुकल्पम्, सुदीर्घ स्वर-रणनं गानमिदं परमसरसं परम-मधुरं परमहारि चाऽऽसीत् ।

व्याख्या - यद्यपि, एतया बालिकया, सरस्वतीस रूपया = वायूपिण्या, अज्ञाततातोत्सङ्गशयनातिरिक्तसांसारिकसुखया अविदितपिताक्रोड विश्रमान्य-लौकिकानन्दानुभूत्या, कदापि कस्मिश्चित् कालेऽपि, न नहि, शिक्षितम्-पठितम्, न वा, गायकानाम् गायनकुशलानाम्, तास्ताः, कर्णरसायन मूच्र्छनाः= श्रोत्ररसायनौषधवत् स्वरारोहावरोहक्रमभेदाः, कर्णातिथीकृताः श्रोत्रगोचरी-कृताः, तथापि, भज्यमानमपि स्खलदपि, त्रुट्धमानमपि विच्छिन्नमपि, आब्रेड्यमानमपि = पौनः पुन्येनोच्चार्य माणमपि, अशितरागविशेषमपि = भैरवादिषड्रागभेदमप्रयुक्तमपि, आरोहावरोहध्रुवा भोगालङ्कारादिकथा शून्यमपि = स्वराणामुच्चैस्त्वं स्वराणां नीचैस्त्वं स्थिरता-रागविस्तार-रसादिकथातत्त्व-रहितमपि, निजकल्पना मात्रम् = स्वमानसिकविचाररूपम्, तद्देशीयग्राम्यस्त्री-गानानुकल्पम् - तत्प्रान्तनिवासिकृषकवनितागीतसदृशम्, सुदीर्घस्वररणनम् = तीव्रस्वरध्वनियुतम्, गानमिदम् = गीतमेतत्, परमसरसम् = नितान्त मनोहरम्, परममधुरम् = अत्याकर्षकम्, परमहारि मनोमुग्धकारि, च आसीत् ।

समासः - सरस्वत्याः समानं रूपं यस्याः सा, तया सरस्वतीसरूपया । म ज्ञातम् अज्ञातम्, तातस्य उत्सङ्गे शयनम्, तस्मात् अतिरिक्तं तातोत्सङ्ग-शयनातिरिक्तम्, संसारे भवः सांसारिकं सुखम् इति सांसारिकसुखम्, अज्ञातं तातोत्सङ्गशयनातिरिक्तं सांसारिकसुखं यया, तया अज्ञाततातोत्सङ्गशयनाति-रिक्तसांसारिकमुखया । कर्णयोः रसायनानि एव मूच्र्छनाः कर्णरसायन मूच्र्छनाः । कर्णयोः अतिथीकृताः, कर्णातिथीकृताः । न दर्शितः रागविशेषः यस्मिस्तत् अदर्शित रागविशेषम् । आरोहश्च अवरोहश्च ध्रुवश्च आभोगश्च अलङ्कारादयश्च, तेषां कथया शून्यम् आरोहावरोध्रुवाभोगालङ्कारादिकथाशून्यम् । निजस्य कल्पनामात्रं निजकल्पनामात्रम् । तस्मिन् देशे भवाः तद्देशीयाः, ग्रामे भवाः ग्राम्याः, तद्देशीयाश्च ग्राम्याश्च याः स्त्रियः, तासां गानम्, तेन अनुकल्पं तद्देशीयग्राम्यस्त्रीगानानुकल्पम् ।

चतुर्थी निश्वासः

३८३

व्याकरणम् - गातुम् - गै + तुमुन्। शिक्षितम् शिक्ष+ क्त, इडागम ।

भज्यमानम् - भज् + शानच्। त्रुटचमानम् त्रुट् शानच्। आम्रेडधमानम् -बाङ् + ग्रेड् + शानच् । तद्देशीयः तद् देश छ। ग्राम्यः गाम + यक् ।

शब्दार्थ - एतया = सौवर्णी नाम की बालिका द्वारा, सरस्वतीसरूपया = सरस्वती के समान रूपवाली, अज्ञाततातोत्सङ्गशयनातिरिक्तसांसारिकसुखया = पिता की गोद में सोने के अतिरिक्त किसी भी सांसारिक सुख को न जानने वाली, कदापि कभी भी, गातुम् गाने के लिए, शिक्षितम् सीखा, न वा और न, गायकानाम् = गायकों की, तास्ताः उन-उन, कर्णरसायन-मूच्छेनाः = कानों की रसायनरूप आरोहावरोहणों को, कर्णातिथीकृताः = श्रवण किया । भज्यमानमपि स्खलिताक्षर होने पर भी, त्रुटथमानमपि = पूर्वापरं सम्बन्ध से रहित भी, आम्रेडद्यमानपि पुनः पुनः उच्चारण किये जाने पर भी, अर्शितरागविशेषम् = किसी विशेष राग से रहित, आरोहा-वरोहध्रुवाभोगालङ्कारादिकथाशून्यमपि आरोह, अवरोह, ध्रुव, विस्तार और रसादि के तत्त्व से रहित, निजकल्पनामात्रम् अपनी कल्पनामात्र, तद्देशीय-ग्राम्यस्त्रीगानानुकल्पम् = उसी प्रान्त की कृषक-वधुओं के गीत जैसे, सुदीर्घ-स्वररणनम् = तीव्र स्वरों की ध्वनि वाला, इदं गानम्-यह गीत, परमसरसम् अत्यन्त सरस, परममधुरम् - अतिमधुर, परमहारि मनोमुग्धकारी, च = और, आसीत् = था ।

हिन्दी- यद्यपि सरस्वती के सदृश रूपवाली तथा पिता की गोद में सोने के अतिरिक्त अन्य सांसारिक सुख को न जानने वाली इस बालिका के द्वारा न तो कभी गाना सीखा गया और न गायकों के कर्षों की रसायनरूप मूच्र्छनाओं को श्रवण किया गया; तथापि स्खलित अक्षर होने पर भी, पूर्वापर सम्बन्ध-शून्य होने पर भी, पुनः पुनः समुच्चरित होने पर भी, किसी विशेष राग का प्रयोग न होने पर भी, आरोह अवरोह, ध्रुव, विस्तार आदि के तत्त्व से शून्य होने पर भी, अपनी कल्पनामात्र, उस प्रान्त की कृषक-वधुओं के गीत के सधन तीव्र स्वरों वाला वह गीत अत्यन्त सरस, अत्यन्त मधुर और अत्यन्त मनोहर था ।। १९ ।।

रघुवीरसिहस्तु स्वराऽऽलाप-श्रवणेनैव परवशते विलोक्यैनां कोऽहम् ? क्वाऽहम् ? केयम् ? किमिदम् ?' इत्यखिलं यौगपद्येनैव विसस्मार ।

३८४

शिवराजविजयः

व्याख्या - रघुवीरसिहस्तु - एतनामकस्तु, स्वरालापश्रवणेनैव = स-रे-ग-मादिस्वरालापश्रोत्रग्रहणेनैव, परवशः पराधीनः, विलोक्य = वीक्ष्य, एनाम् = बालिकाम्, कोऽहम् अहं कः अस्मि, क्वाहम् अहं कुत्राऽस्मि, केयम् = इयं बालिका का अस्ति, किमिदम् किमेतत्, इति एवम्, अखिलम् - निखिलम्, यौगपद्येनैव = सहसैव, विसस्मार- विस्मृतवान् ।

णेनैव । समासः - स्वराणाम् आलापः, तस्य श्रवणम्, तेन एव स्वरालापधव-

व्याकरणम् - आलापः - आङ् + लप्+ घञ्। श्रवणम् श्रु + ल्युट् ।

विलोक्य - वि + लुक् + क्त्वा + ल्यप् । यौगपद्यम् - युगपत् + ष्यञ् (भावे)। विसस्मार - वि + स्मृ + लिट् (प्र० पु० ए० व०)।

शब्दार्थ - स्वरालापश्रवणेनैव स्वरालाप सुनने से ही, परवशः परा-घीन, विलोक्य = देखकर, एनाम् बालिका को, क्व कहाँ, अखिलम् = सम्पूर्ण, यौगपद्येनैव = एक साथ ही, विसस्मार = विस्मृत कर दिया ।

हिन्दी - रघुवीर सिंह ने उस स्वरालाप के श्रवणमात्र से ही पराधीन होकर उस बालिका को देखकर 'मैं कौन हूँ?' 'मैं कहाँ हूँ?' 'यह कौन है ?' 'यह क्या है ?' इस प्रकार सब एक साथ ही विस्मृत कर दिया ।। २० ॥

अहो ! आश्वर्यम्, य एष फणि-फणा-फूत्कारेष्वपि सक्रोधहर्य्यक्ष-जुम्भारम्भेष्वपि भल्ल तल्लजाग्र-परिस्पधि-खर-नखर-भल्ल-धावने-ष्वपि घन-घनाघन-घर्षण-विघटित-गैरिक-व्रात-जल-प्रपात-गिरि-गह्व-रोत्फालेष्वपि तरलतर-तरङ्ग-तोयाऽऽवर्त्त-शताऽऽकुल-तरङ्गिणी-तीव्र-तरवेगेष्वपि गण्डक-मण्डल-घोणा-घर्षण-घोण-घर्ष राऽऽघोष-घोरतर-प्रान्तरेष्वपि च धैर्य नाऽऽत्याक्षीत्, कार्यजातं न व्यस्मार्षीत्, आत्मानं चन न्यगकार्षीत्; तस्याऽधुना स्विद्यन्त्यङ्गानि, एजते गात्रयष्टिः, विमनायते हृदयम्, अञ्वन्ति रोमाणि, क्षुभ्यति च मनः । तत् कथ-मिदम् ? किमिदम् ? कुत इदम् ? अहह ! सत्यम् ! वीरवालोऽप्येष प्राप्याऽवसरम् आहतो मदन-मृगयुना ।

व्याख्या - अहो ! आश्चर्यम् अहो ! विस्मयकरमिदम् । य एषः-रघुत्री सिंहः, फणिफणा फूत्कारेषु = पन्नगफणा फूत्कारेषु, सक्रोधर्य्यक्षजृम्भा-रम्भेषु = कोपावि नहजुम्भाग मनेषु, भल्लतल्ल जाग्रपरिपस्पधिखरनखरभल्ल-


चतुर्थी निश्वासः

३८५

धावनेषु = प्रशस्त भल्लाप्रभागप्रतिद्वन्द्वितीव्र कररुह्‌मल्लूकगतिषु, अपि, बनवता घनघर्षण विघट्टितगैरिकव्रात जलप्र रात गिरिगल रोत्कालेषु - सान्द्रजलपूरिताम्बुद-घट्टन विदलितप्रस्तरसमूह जलधारापर्वतगुहोत्कृर्वनेषु, अवि, तरलतरतरङ्गतोया-बत्तं शताकुलतरङ्गिणीतीव्रतर वेगेषु - अतिचञ्चलवीचिजलासंख्यभ्र मिस‌ोभित-नदीनितान्ततीव्रप्रवाहेषु अपि, गण्डकमण्डलघोणाघर्षणघोरघर्घरा घोषघोरतर-प्रान्तरेषु पशुविशेषत्र जनासिकाऽऽघट्ट नभयान कवर्ध रध्वनिनितान्त भीतिप्रद-विस्तृतजनशून्यमार्गेषु, अपि, न नहि, धैर्यम् = साहसम्, अत्याक्षीत् त्यक्तवान्, न = नहि, कार्य जातम् = निजकार्यव्रातम्, व्यस्मार्षीत् = विस्मृतवान्, न - नहि, बात्मानं न्यगकार्षीत् = आत्मानं पतितमकरोत्, तस्य - रघुवीरस्य, अधुना = इदानीम्, स्विद्यन्ति = सस्वेदानि भवन्ति, अङ्गानि शरीरभागानि, एजते-कम्पते, गात्रयष्टिः शरीरः, विमनायते = अन्यमनस्कं सम्पद्यते, हृदयम् = मनः, अश्वन्ति = उद्गच्छन्ति, रोमाणि लोमानि, क्षुभ्यति = क्षोभमनुभवति, मनः = चेतः, च । तत् ततः, कथमिदम् अहं मदनपीडितः कथमस्मि ? किमिदम् = इदं किमस्ति ? कुतः कस्माद्, इदम् एतत्, अहह आश्चर्यम्, सत्यम् - यथार्थम्, बालः बालकः, अपि, एषः रघुवीरः, अवसरम् उचित-कालम्, प्राप्य = लब्ध्वा, मदनमृगयुना मनसिजव्याधेन, आहतः पीडितः । =

समासः - फणः अस्ति अस्य इति फणिः, फणिनां फणाः फणिफणाः, तेषां फूत्काराः, तेषु फणिफणाफूत्कारेषु । क्रोधेन सहितः इति सक्रोधः, जुम्भाणाम् आरम्भाः जृम्भारम्भाः, सक्रोधस्य हर्यक्षस्य जुम्भारम्भाः, तेषु सक्रोधहर्यंक्ष-गुम्भारम्भेषु । भल्लतल्लजानाम् अग्राणि, तेषां प्रतिस्वधिनः खरनखराः येषां ते च ते भल्लाः, तेषां धावनेषु भल्लतल्लजाग्रपरिस्पधि वरनखरधावनेषु । घनानां घनाघनानां घर्षणं, तेन विघट्टिताः गैरिकव्राताः, तेषु जलप्रपाताः येषु तादृशानि गिरिगह्वराणि, तेषाम् उत्फालनं, तेषु घनघनाघनघर्षणविघट्टित-गैरिकव्रात जलप्रपातगिरिगह्वरोत्फालेषु । अतिशयेन तरलाः तरलतराः, तरल-तराः तरङ्गाः येषु तादृशानां तोयानाम् आवर्तशतैः आकुलाः तरङ्गिण्यः, तासां तीव्रतराः वेगाः, तेषु तरलतरतरङ्गतोयावर्त्तशताकुलतरङ्गिणीतीव्रत रवेगेषु । गण्डकानां मण्डलं, तस्य घोणाः, तासां घर्षणं, तेन घोरः यो घर्घराघोषः, तेन घोरतराः ये प्रान्तराः, तेषु गण्डकमण्डलघोणा घर्षणघोरघर्घराघोषघोरतर-प्रान्तरेषु । गात्रम् एव यष्टिः गात्रयष्टिः । विमना इवाचरति इति विमनायते । मदन एव मृगयुः, तेन मदनमृगयुना ।


३८६

शिवराजविजयः

व्याकरणम् - व्यस्मार्षीत् - विस्मृ + लुङ् (प्र० ५० ए० व०)। मकाषींद - कृ + लुङ् (प्र० पु० ए० व० ) । एजते - एज् + लट् (प्र० पु० ए० व०)। विमनायते - विमनस् + क्यङ् (नामधातु) (प्र० पु० ए० व०) । अञ्चन्ति - अञ्च् + लट् (प्र० पु० ब० व० ) । क्षुभ्यति क्षुम् + लट् (प्र० पु० ए० व०)। प्राप्य प्र + आप् + क्त्वा + ल्यप्। मृगयुः मृग या + कु । आइतः - आङ् + हन् + क्त ।

शब्दार्थ - अहो ! आश्चर्यम् अहो ! आश्चर्य है, य एषः = जो यह

रघुवीर सिंह, फणिफणाफूत्कारेष्वपि सर्पों के फणों की फुफकारों में भी, सक्रोधहर्यक्षजुम्भारम्भेष्वपि - क्रोधित सिंह की जम्हाई के आरम्भ में भी, भल्लतल्ल जाग्रपरिस्पधिखरनखरभल्लधावनेष्वपि उत्तम भालों के अग्रभाग के प्रतिस्पर्धी तेज नखों वाले भालुओं के दौड़ने के समय भी, घनघनाघनघर्षण-विघटितगैरिकव्रात जलप्रपात गिरिगह्व रोत्फालेष्वपि घने एवं जल से भरे हुए मेघों के घर्षण से विदलित प्रस्तरसमूहों पर गिर रही जलधाराओं वाली पर्वत की गुफाओं को कूदने में भी, तरलतरतरङ्गतोयावत्तं शता कुलत रङ्गिणी-तीव्रतरवेगेषु = अतिचश्चल तरङ्गवाले जल में विद्यमान सैकड़ों भँवरों से भरी हुई नदियों के तीव्रतर वेग में भी, गण्डकमण्डलघोणा घर्षणघोरघर्घरा घोषघोर-तरप्रान्तरेष्वपि = गैंडों के समूह की नासिकाओं के घर्षण से उत्पन्न भयानक घर्घर शब्द से अत्यधिक भयावह, लम्बे और निर्जन भागों में भी, धैर्यम् -साहस को, न अत्याक्षीत् = नहीं त्यागा, कार्यजातम् - कार्यसमूह को, न व्यस्मार्षीत् = विस्मृत नहीं किया, आत्मानम् = स्वयं को, न्यक् छोटा, न = नहीं, अकार्षीत् = किया, अधुना इस समय, तस्य उस रघुवीर सिंह के, अङ्गानि = शरीर के अङ्ग, स्विद्यन्ति पसीने से तर हो रहे हैं, गात्रयष्टिः-शरीर रूपी छड़ी, एजते काँप रही है, विमनायते अन्यमनस्क हो रहा है। अञ्श्वन्ति रोमाणि = रोयें सीधे खड़े हो गये हैं, कुतः कहाँ से, वीरबालः वीर बालक, अवसरम् उचित समय को, प्राप्य प्राप्त करके, मदन मृगयुना = शिकारी कामदेव द्वारा, आहतः घायल किया गया ।

हिन्दी - अहो ! आश्चर्य है। जिसने सर्पों के फणों की फुफकारों में भी, क्रोधान्वित सिह की जम्हाई के समय भी, तेज भालों के अग्रभाग के प्रतिस्पर्धी तीव्र नाखूनों वाले भालुओं के दौड़ने पर भी, घने एवं जल से भरे हुए मेघों के घर्षण से अलग किये हुए प्रस्तर-समूहों पर गिर रही जलधाराओं वाली पर्वत

चतुर्थी निश्वासः

३८७

की गुफाओं को कूदने में भी, अतिचश्वल तरङ्ग वाले जल में विद्यमान सैंकड़ों भंवरों से भरी हुई नदियों के तीव्रतर वेग में भी, गैंडों के समूह की नासिकाओं के घर्षण से घोर 'घर्घर' शब्द के कारण नितान्त भयानक, लम्बे एवं निर्जन मार्ग में भी धैर्य नहीं छोड़ा, कार्य को विस्मृत नहीं किया, अपने को पतित नहीं किया अर्थात् सदैव कर्तव्य का पालन किया, इस समय उसी रघुवीर सिंह के अङ्ग पसीने से तर हो रहे हैं, शरीर रूपी यष्टि काँप रही है, हृदय अनमना हो रहा है, रोम खड़े हो गये हैं और मन क्षुब्ध हो रहा है। तब यह कैसे ? यह क्या ? यह कहाँ से ? अरे ! सत्य है, यह वीर बालक भी समुचित अवसर प्राप्त कर शिकारी कामदेव द्वारा घायल कर दिया गया है ।। २१ ।।

तावदकस्माद् "रघुवीर ! रघुवीर ! त्वं शिववीरस्य चरोऽसि, गूढाऽभिसन्धिषु प्रेष्यसे, अल्पं तव वेतनम्, साधारणी तवाऽवस्था, खड्ग-धारावलेहनमिव कष्टतरं तव कार्यम्, कैशोरं वयः, अबहुदर्शि हृदयम्, सर्वत्र जागरूको राजदण्डः, अवितर्कणीया न्व भाविनी घटना । तन्मा स्म त्वं मुखचन्द्रावलोकनैरधर-सीधुतृषाभिः, कोमलाङ्गाऽऽलिलिङ्गि-षाभिः, मधुरालाप-शुश्रूषाभिश्चाऽऽत्मानं विक्रीणीष्व" - इत्यन्तःकरणेन स्वयमेव प्रबोधितो नेत्रे प्रमृज्य, स्तम्भावष्टम्भं परिहाय, लोचनयोरुपरि स्फुरतः कुञ्चित-कचानपसार्य, शीतलं निःश्वस्य च, आत्मनो दशां स्मर-न्नेव पुनस्तामेव कौमारात् परं वयश्चुचुम्विषन्तीं कुसुम-कुड्मल-घूर्णन-व्याजेन यूनां मनो घूर्णयन्तीं सौन्दर्य सारावतार-स्वरूपामैक्षिष्ट ।

व्याख्या - तावद् - ततः, अकस्मात् सहसैव, रघुवीर ! रघुवीर ! इति साम्रेडं सम्बोधनम्, त्वम्, शिववीरस्य वीरशिवस्य, चरः गुप्तचरः, असि = वर्तसे, गूढाभिसन्धिषु गुप्तकार्येषु, प्रेष्यसे नियोज्यसे, अल्पं न्यूनम्, तव = रघुवीरस्य, वेतनम् = पारिश्रमिकम्, तब, अवस्था आर्थिकी स्थितिः, साधारणी = सामान्या, खड्गधारावलेह्नमिव कृपाणाग्रभागास्वादनमिव, कष्टतरम् = कठोरम्, तव, कार्यम् कर्म, कैशोरं वयः किशोरावस्था, अब-हुर्दाश - अल्पज्ञम्, हृदयम् चेतः, सर्वत्र सर्वेषु स्थानेषु, जागरूकः = सतर्कः, राजदण्डः = दण्डविधानम्, अवितर्कणीया अचिन्तनीया, चपुनः, भाविनी -भविष्यत्कालिकी, घटना भवितव्यता । तत् अतः, मुखचन्द्रावलोकनैः = सुन्दरवदनस्य दर्शनादिभिः, अधरसीधुतृषाभिः ओष्ठमदलालसाभिः, चुम्बने-

१८८

शिवराजविजयः

-च्छाभिरित्याशयः, कोमलाङ्गाऽऽलिलिङ्गियाभिः मृदुतत्वाश्लेषवाच्छाभिः, मधुरालापशुश्रूषाभिः हृदयहारिवचनश्रवणेच्छाभिः, आत्मानम् स्वम्, मा स्म विक्रीणीष्व विक्रयं न विधेहि, इति एवम्प्रकारेण, अन्तःकरणेन हृदयेन, स्वयमेव आत्मनैव, प्रबोधितः जागरितः, नेत्रे अक्षिणी, प्रमृज्य प्रोड्छध, स्तम्भावष्टम्भम् - जड़ताम्, परिहाय = परित्यज्य, लोचनयोः नय-नयोः, उपरि - ऊध्र्वभागे, स्फुरतः धावतः, कुञ्चितकचान् - अग्रे वृत्ताकारान् केशान्, अपसार्य संहृत्य, शीतले निःश्वस्य = स्वदशास्मरणखेदजन्यं दीर्घ निःश्वस्य, च, आत्मनः स्वस्य, दशाम् अवस्थाम्, स्मरन्नेव विदन्नेव, पुनः = भूयः, कौमारात्परं वयः = युवावस्थाम्, चुचुम्बिषन्तीम् = चुम्बितुम-भिरूषन्तीम्, कुसुमकुड्मलघूर्णन व्याजेन = प्रसून कलिका वलोकनच्छलेन, यूनाम् -युवकानाम्, मनः- हृदयम्, पूर्णयन्तीम् दर्शयन्तीम्, सौन्दर्यसा रावतारस्वरूपाम् = सशरीरं प्रकटित सौन्दर्यसाररूपाम्, तामेव बालिकामेव, ऐक्षिष्ट = अपश्यत् ।

समासः- चरतीति चरः । गूढाः अभिसन्धयः, तेषु गूढाभिसन्धिषु । खड्गस्य धारा, तस्याः अवलेहनं खड्गधारावलेहनम् । किशोरस्य भावः कैशोरम् । बहून् द्रष्टुं शीलमस्य तत् बहुर्दाश, न बहुर्दाश अबहुदशि । राज्ञः दण्डः इति राजदण्डः । मुखम् एव चन्द्रः इति मुखचन्द्रः, मुखचन्द्रस्य अवलोक-नानि, तैः मुखचन्द्रावलोकनैः । अधरस्य सीधुः, तस्य तृषाः, ताभिः अधरसीधु-तृषाभिः । कोमलानि अङ्गानि तेषाम् आलिलिङ्गिषा, ताभिः कोमलाङ्गा-लिलिङ्गिषाभिः । आलिङ्गितुमिच्छा आलिलिङ्गिषा । मधुरश्वासो आलापः, तस्य शुश्रूषा, ताभिः मधुरालापशुश्रूषाभिः । श्रोतुमिच्छा शुश्रूषा । चुम्बितु-मिच्छन्तीं चुचुम्बिषन्तीम्। कुसुमस्य कुड्मलं, तस्य घूर्णनमेव व्याजः, तेन कुसुमकुड्मलघूर्णनव्याजेन । सौन्दर्यस्य सारः, तस्य अवतारस्वरूपा, तां सौन्दर्यसारावतारस्वरूपाम् ।

व्याकरणम् - चरः- चर् + अच्। प्रेष्यसे-प्र ईष् + लट् ( म० पु० ए० व०) । अवलेहनम् - अव लिह् + ल्युट् । कैशोरम् - किशोर अण् । जागृ + ऊक् । अवितर्कणीया- अ + वि+ तकं अनीयर् । अवलोकनम् -अब + लोक् + ल्युट् । तृषा तृष्+ क्विप् टाप् । आलिलिङ्गिषा-आङ् + लिङ् + सन् + टाप् । प्रबोधितः प्र बुध णिच् + क्त । प्रमृज्य - प्र+ मृज् + क्त्वा + ल्यप् । स्फुरतः स्फुर् + शतृ (प्र० वि० ब० व०)। परिहाय -परि + हा + क्त्वा + ल्यप् । अपसायें- अप्+ सृ+ क्त्वा + ल्यप् । चुचुम्बि


३८९

हो। पूर्णयन्तीम् पूर्ण वशतु ङीप् । षन्तीम् - चुग्य् + सन् +

ऐक्षिष्ट ईस छुट् (५० पु० ए० ३०)।

भेजे जाते तवावस्था -तलवार की कार्य को, शम्दार्थ तावद्- तब तक, शिववीरस्य वीर शिवाजी के, चरः = गुमचर, असि हो, गूडाभिसन्धिषु गूड कार्यों के लिए, प्रेष्यसे हो, अल्पम् घोड़ा, तब तुम्हारा, वेतनम् पारिश्रमिक, तुम्हारी दशा, साधारणी साधारण है, सर्पधारावलेहह्नमिव धार को चाटने को तरह, कष्टतरम् अतिदुःखदायक, कार्यम् कैशोरम् - युवावस्था को, अबहुश दूर तक न सोचने वाला, जागरूकः -सतर्क, राजदण्डः दण्डविधान, अवितरूणीया अचिन्तनीय अथवा विचार के बयोग्य, भाविनी- भविष्य की, तत् अतः, मुखचन्द्रावलोकनैः मुखचन्द्र के अवलोकन से, बघरसोधुदुषाभिः अधरवारुणी की तृष्णा से अर्थात् अधरपान को इच्छा से, कोमलाङ्गालिलिङ्गिषाभिः कोमल अङ्गों के आलिङ्गन की इच्छा से, मधुरालापशुश्रूषाभिः मधुर वाणी की सुनने की इच्छा से, आत्मा-नम् = अपने को, मा स्म मत, विक्रीणीष्व बेचो, अन्तःकरणेन = अन्तःकरण द्वारा, स्वयमेव स्वयं हो, प्रबोधितः उद्बुद्ध किया गया, नेत्रे आँखों को, अमृज्य - पोंछकर, लोचनयोः नयनों के, उपरि ऊपर, स्फुरतः लहराते हुए, कुञ्चितकचान् घुंघराले बालों को, अपसार्य हटाकर, शीतलं निःश्वस्य = ठण्डी साँस लेकर, बात्मनः अपनी, दशां स्मरन्नेव दशा का स्मरण करते हुए ही, तामेव उसी बालिका को, कौमारात्परं वयः = युवावस्था को, चुचुम्बियन्तीं - चुम्बन की इच्छा करती हुई को, कुसुमकुड्मलघूर्णनव्याजेन = पुष्पकलिका को देखने के बहाने, यूनाम् युवकों के, मनः = मन को, घूर्णयन्तीम् = घूरती हुई को, सौन्दर्यसारावतारस्वरूपाम् = सौन्दर्य का सार एकत्रित होकर प्रकट हुई को, ऐक्षिष्ट देखा।

हिन्दी-तब तक अकस्मात् 'रघुवीर ! रघुवीर ! तुम वीर शिवाजी के गुप्तचर हो, गोपनीय कार्यों में भेजे जाते हो, तुम्हारा वेतन ( पारिश्रमिक ) बत्त्प है, तुम्हारी स्थिति साधारण है, खड्ग की धार को चाटने की तरह नितान्त कठिन तुम्हारा कार्य है, किशोर अवस्था है, अल्पदर्शी हृदय है, राज-दण्ड सबंत्र सतर्क है और भावी घटना अनिश्चित है। अतः तुम मुखचन्द्र के बचतोकन से, अधरवारुणी की तृष्णा से, कोमल अंगों के बालिङ्गन की इच्छा से और मघुर वाणी को सुनने की आका‌ङ्क्षा से अपने को मत बेचो' । इस प्रकार

३९०

शिवराजविजयः

अन्तःकरण द्वारा स्वयं ही समुद्बुद्ध होकर, आंतों को मलकर, जड़ता को छोड़कर, नयनों के ऊपर लहराते हुए घुंघराले बालों को हटाकर तथा ठण्डी साँस लेकर अपनी दशा का स्मरण करते हुए पुनः यौवनावस्था के चुम्बन की आकांक्षिणी, कुसुमकली को घूरने के व्याज से युवकों के मन को घूरती हुई, सौन्दर्य के सार की अवतारस्वरूप उस कन्या को देखा ।। २२ ।।

अथ सा तु "सौर्वाण ! सौर्वाण ! तातस्त्वामाकारयति" - इति कस्यापि बटोरिव वाचमाकर्ण्य, "आम् ! एषा आगच्छामि" - इति मधुरमुदीर्य, उत्थाय, वेदिकातोऽवतीर्य, वाटिकायामेव दक्षिणतः सुधा-धवलमेकं गृहं प्राविशत् ।

ब्याख्या - अथ - तदनन्तरम्, सा तु = सा बालिका, 'सोर्वाण ! सौर्वाण ! इति सम्बोधनम्, तातः पिता, त्वाम् बालिकाम्, आकारयति - आह्वानं करोति, कस्यापि, बटोरिव ब्रह्मचारिणः इव, वाचम्, आकर्ण्य = श्रुत्वा, बाम् != समीचीनम्, आगच्छामि आयामि, इति एवम्प्रकारेण, मधुरम् = मनोहरम्, उदीर्य उक्त्वा, वेदिकातोऽवतीर्य चत्वरादवरुह्य, वाटिकायामेव = उद्याने एव, दक्षिणतः = दक्षिणभागे स्थितम्, सुधाधवलम् = चूर्णकशुभ्रम्, एकम् - केवलम्. गृहम् आलयम्, प्राविशत् = प्रवेश मलभत् ।

समासः - सुघया चूर्णकेन धवलं सितमिति सुधाधवलम् ।

व्याकरणम् - आकारयति- आङ् + कृ + णिच् + लट् । वाचम् वच् + णिच् + अच् । आकण्यं - आङ् + कर्णं + क्त्वा + ल्यप् । उदीर्य - उद् + ईर् + क्त्वा + ल्यप् ।

शब्दार्य - अथ - इसके बाद, सा तु वह बालिका, तातः = पिता, आकारयति - बुलाते हैं, कस्या बटोरिव किसी ब्रह्मचारी बालक की जैसी, वाचम् = वाणी, आकर्ण्य सुनकर, आम् अच्छा, एषा यह, आगच्छामि = आती हूँ, मधुरम् = मनोहर, उदीर्य कहकर, उत्थाय उठकर, वेदिकायाः = वेदिका से, अवतीर्य = उतर कर, वाटिकायामेव बगीचे में ही, दक्षिणतः -दक्षिण में, सुधाघवलम् चूना पुतने से शुभ्र, एकं गृहम् - एक घर में, प्राविशत् = प्रवेश की ।

हिन्दी - इसके अनन्तर 'सौर्वाण ! सौर्वाण ! पिताजी तुम्हें बुला रहे हैं' इस प्रकार किसी ब्रह्मचारी बालक की वाणी को सुनकर 'अच्छा ! यह मैं आ

चतुर्थो निश्वासः

३९५

रही हैं" इस प्रकार मधुरता के साथ कहकर, उठकर, वेदिका से उतर कर, वाटिका में ही दक्षिण की ओर चूने से धवल एक गृह में वह प्रवेश कर गई ।। २३ ।।

रघुवीरसिंहस्य समीपत एव गतेति गमन-समये सचकितं सगति-स्तम्भं परिवृत्त-ग्रीवं "कोऽयम् ?" इत्येनं क्षणमवलोकयामास । परतश्च "स्यात् कोऽपि" इति समुपेक्ष्य गृहं प्रविष्टेत्यपरोऽपि जातो वशीकार-प्रयोग-प्रचारः ।

रघुवीरश्च ततः प्रतिनिवृत्य, पुनः स्वाधिकृत-कोण-कोष्ठमेवा-ऽऽयातः ।

व्याख्या - रघुवीरसिहस्य - एतन्नामकस्य, समीपतः = पार्श्वतः, एव, (सा) गता = याता, गमनसमये = गमनकाले, सचकितम् = साश्चर्यम्, सगतिस्तम्भम् = सावरोधगमनम्, परिवृत्तग्रीवम् = परितितकन्धरं यथा स्थात्तथा, कोऽयम् = अयं युवकः कः विद्यते, इति एवम्प्रकारेण, एनम् रघुवीरसिहम्, क्षणम् = किञ्चित्कालम्, अबलोकयामास - अपश्यत् । परतश्च तदनन्तरम्, स्यात् भवेत्, कोऽपि कश्चन जनः, इति एवम्प्रकारेण, समुपेक्ष्य उपेक्षयित्वा, गृहम् - निकेतनम्, प्रविष्टा गता, इति, अपरः द्वितीयः, अपि, वशीकार-प्रयोगप्रचारः = स्वायत्तीकरणविधिप्रसारः, जातः = समुत्पन्नः ।

रघुबीरश्च = एतन्नामको जनश्च, ततः तस्मात्, प्रतिनिवृत्य = आगत्य, पुनः = भूयः, स्वाधिकृतकोणकोष्ठम् = स्वावासनिदिष्टप्रान्तकक्षाम्, एव, आयातः आगतः ।

समासः- गमनस्य समयः, तस्मिन् गमनसमये । चकितेन सह वर्तते यस्या क्रियायान्तत् सचकितम् । गत्या सह सगतिः, सगतेः स्तम्भः यस्यां क्रियायान्तत् सगतिस्तम्भम् । परिवृत्ता ग्रीवा यस्यां क्रियायां तत् परिवृत्तग्रीवम् । वशीकार-आसो प्रयोगः, तस्य प्रचारः वशीकारप्रयोगप्रचारः । कोणस्य प्रकोष्ठं कोण-प्रकोष्ठम्, स्वस्य अधिकृतं कोणप्रकोष्ठं तत् स्वाधिकृतकोणप्रकोष्ठम् ।

व्याकरणम् - समीपतः - समीप तसिल् । गता - गम् + क्त + टाप् । परिवृत्ता - परि + वृ + क्त + टाप् । अवलोकयामास - अव लोक + लिट् । परतः-पर + तसिल् । समुपेक्ष्य-सम् + उप + ईस् + क्त्वा + ल्यप् । प्रविष्टा -प्र + विश् + क्त + टाप् । जातः जन्+क्त । ततः - तत् + तसिल । प्रति-

२६ शि०

३९२

शिवराजविजयः

निवृत्य- प्रति + नि + वृत्या स्यत्। अधिकृतम् अधिक十市।

आयातः आङ् + या + क्ते ।

हाब्दार्थ समीपतः समीप से, मता गई, गमनसमये जाने के समय, सचकितम् - आश्वर्य के साथ, सगतिस्तम्भम् रुककर, परिवृत्तग्रीवम् -गर्दन घुमाकर, क्षणम् एक क्षण तक, अवलोकयामास देखी, परतश्न-बाद में, समुपेक्ष्य उपेक्षा करके, प्रविष्टा प्रवेश कर गई, अपरः दूसरा, यशोकारप्रयोगप्रकारः - वशीकरण प्रयोग का अनुष्ठान, जातः = हुआ ।

ततः - तदनन्तर, प्रतिनिवृत्य लौटकर, स्वाधिकृत कोण प्रकोष्ठम् - अपने निवास के लिए निर्दिष्ट कोने के कमरे में, आयातः आया।

हिन्दो - वह रघुवीरसिह के समीप से ही गई। जाते समय उसने विस्मय के साथ, कुछ रुककर एवं गर्दन घुमाकर 'यह कौन है ?' इस प्रकार क्षणभर रघुबीरसिह को देखा। बाद में 'कोई होगा' इस प्रकार उपेक्षा करके घर में प्रविष्ट हो गई। यह उस युवक के लिए दूसरा वशीकरण का प्रयोग हुआ ।

और तब रघुबीरसिह वहाँ से लौटकर पुनः अपने अधिकृत किनारे के प्रकोष्ठ में चला आया ।। २४ ॥

तत्र च गवाक्ष जाल-प्रसारितै राजत-मार्जनी-निभैः कलानिधिकर-निकरैः समूह्य संशोधित इवाऽन्धकारे; पयः पयोधि-फेनैरिवाऽऽस्तृते शयनीय-पीठे उपविश्य, कदाचिदध इव मुखं विदधत्, कदाचित् कपोलं करे कलयन्, कदाचिज्जालान्तरेण तारकमण्डलमवलोकयन्, कदाचित् किमिति मृषा-चिन्तनैरित्यात्मनैवाऽऽत्मानं सान्त्वयन्, कदाचिच्च 'निद्रे ! कुत इव विद्रुताऽसि ?' इत्यशान्ति बिभ्रत् पार्श्वतः पार्श्वे परिवर्त्तमानो होरामेकामयापयत् ।

व्याख्या - तत्र = तस्मिन् स्थाने, च पुनः, गवाक्षजालप्रसारितैः = बातायनरन्द्रप्रविष्टैः, राजतमार्जनी निभैः रोप्यमयी बहुकरीसदृशैः, कला-निधिकरनिकरैः = चन्द्रकिरणसमूहैः, समूह्य सञ्चित्य, संशोधिते इव = निवारिते इव, अन्धकारे तमसि, पयः पयोधि फेनैः क्षीरसागर डिण्डीरैः, इव = यथा, आस्तृते = प्रसारिते, शयनीयपीठे पर्यङ्के, उपविश्य स्थित्वा, कदाचित् - कस्मिश्चित् काले, अधः नीचैः, मुखम् - आननम्, विदधत् = कुर्वाणः, कदाचित्, कपोलम्= गण्डम्, करे-हस्ते, कलयन्- धारयन्, कदाचित्,

चतुर्थी निवासः

१९३

जालान्तरेण जालरन्धेण, तारकमण्डलम् तारावातम्, अवलोकयन् - पश्यन्, कदाचित्, मृषाचिन्तनैः व्यर्थविचारैः, किम् को लाभः, इति - एवम्प्रकारेण, आत्मनैव स्वहृदयेनैव, आत्मानम् स्वं मानसम्, सान्त्वयन् = समादधत्, कदाचित् च, निद्रे स्वापः । कुतः कस्मात्, विद्वताऽसि - पलायितोर्डास, इति, अशान्तिम् व्याकुलताम्, बिभ्रत् धारयन्, पार्श्वतः समीपतः, पाश्वं, परिवर्तमानः = परिचाल्यमानः, एकाम्, होराम् घण्टाम्, अयापयत् अत्यबाह्यत् ।

समासः- गवाक्षस्य जालेन प्रसारिताः, तैः गवाक्षजालप्रसारितैः। रजत-स्येयं राजती, माज्यंते अनया इति मार्जनी, राजती या मार्जनी तन्निभाः, तैः राजतमार्जनीनिभैः । कलानां निधिः कलानिधिः, कलानिधेः कराः, तेषां निकरः, तैः कलानिधिकरनिकरैः । पयसां पयोधिः, तस्य फेनाः, तैः पयःपयोधिफेनैः । जालम् अन्तरेण जालान्तरेण । तारकाणां मण्डलं तारकमण्डलम् । न शान्तिः अशान्तिः, ताम् अशान्तिम् ।

व्याकरणम् - राजती - रजत अण् ङीप् । मार्जनी- मृज् + ल्युट् +

ङीप् । आस्तृते - आङ् + स्तृ + क्त (स० ए० व०) । उपविश्य- उप् + विश् + क्त्वा + ल्यप् । विदधत् विघा शतृ । कलयन् - कल् + शत् । अब-लोकयन् - अव् + लोक् + शत् । सान्त्वयन् - सान्त्व शतू । कुतः किम् + तसिल् । विद्रुता - वि + द्रु + क्त टाप् । शान्तिः शम् + क्तिन् । पार्श्वतः -पाश्वं + तसिल (पञ्चम्यर्थे । परिवर्तमानः परि + वृत् शानच् ।

शब्दार्थ - तत्र च और वहाँ पर, गवाक्षजालप्रसारितैः - खिड़की के जालों से प्रविष्ट होने वाली, राजतमार्जनीनिभैः चाँदी की झाडू के समान, कलानिधिकरनिकरैः = चन्द्रमा की किरणों के समूह द्वारा, समूह्य - एकत्रित करके, संशोधिते = दूर किये जाने पर, अन्धकारे = अन्धकार के, पयः-पयोधिफेनैरिव = क्षीरसागर के फेन के सदृश, आस्तृते = बिछे हुए, उपविश्य = बैठकर, अधः = नीचे, विदधत् करते हुए, कदाचित् = कभी, कपोलम्- गालों को, करे- हाथ पर, कलयन् रखते हुए, जालान्तरेण जालों के मध्य से, तारकमण्डलम् - तारासमूह को, अवलोकयन् = देखते हुए, मृषाचिन्तनैः -व्यर्थ चिन्तन से, किमिति क्या लाभ है, आत्मना आत्मानमेव = अपने से अपने को, सान्त्वयन् = सान्त्वना देते हुए, विद्रुता = भाग गई, अशान्तिम् = व्याकुलता को, बिभ्रत्- धारण करते हुए, पार्श्वतः समीप से, परिवर्तमानः

३९४

शिवराजविजयः

- करवटें बदलते हुए, एकां होराम् - एक घण्टे को, अयापयत् - व्यतीत किया।

हिन्दी-और वहाँ पर खिड़‌कियों के जाली से प्रविष्ट, चाँदी की झाडू के सदृश, चन्द्रमा की किरणों के समूह से एकत्रित करके मामो अन्धकार के दूर किये जाने पर, दुग्धसागर के फेन सदृश बिछे हुए बिस्तर पर बैठकर, कभी नीचे की ओर मुख करते हुए, कभी कपोल को हाथ पर रखते हुए, कभी जालों के मध्य से तारा-समूह को देखते हुए, कभी 'व्यर्थ चिन्तन से क्या लाभ है ?' इस प्रकार अपने द्वारा ही अपने को समझाते हुए, कभी 'निद्रे । कहाँ चली गई हो ?' इस प्रकार अशान्ति को धारण करते हुए, इधर-उधर करवटें बदलते हुए एक घण्टा व्यतीत किया ।। २५ ।।

ततश्च "अहह ! शिववीरकार्येष्वसम्पादितमेकमवशिष्यते" इति किञ्चित् संस्मृत्येव, कशयेव ताडितः सपद्युत्थाय 'मन्दिरपुरोहितः क्व ?' इति कांश्चिदापृच्छय, केनचिन्निर्दिष्टमार्गस्तस्यामेव वाटिकायां तदेव बालिकया प्रविष्टचरं गृहं प्रविवेश ।

व्याख्या - ततश्च = तत्पश्चात्, अहह ! अरे ! शिववीरकार्येषु स्वामि-निर्दिष्टप्रयोजनेषु, असम्पादितम् अकृतम्, एकम् केबलम्, अवशिष्यते = शेषं विद्यते, इति = एवम्प्रकारेण, किश्चित् ईषत् संस्मृत्येव स्मरणं विधा-येव, कशया = अश्वताडन्या, 'चाबुक' इति भाषायाम्, ताडितः = पीडितः, इव = यथा, सपदि = त्वरितम्, उत्थाय शय्यात उत्थित्वा, मन्दिरपुरोहितः = देवालयपुरोहितः, क्व कुत्र वर्तते, इति एवम्प्रकारेण, कांश्चिद् जनान्, बापृच्छय = पृष्ट्वा, केनचित् जनेन, निदिष्टमार्गः = प्रदर्शितपन्थाः, तस्यामेव, वाटिकायाम् - उद्याने, तदेव तद्गृहे एब, बालिकया = सौवर्ष्या, प्रविष्ट-चरम् = पूर्वप्रविष्टम्, गृहम् = निकेतनम्, प्रविवेश प्रवेशं विहितवान् ।

समासः - शिववी रस्य कार्याणि तेषु शिववीरकार्येषु । न सम्पादितम् असम्पादितम् । मन्दिरस्य पुरोहितः मन्दिरपुरोहितः । निर्दिष्टः मार्गः यस्य सः निर्दिष्टमार्गः ।

व्याकरणम् - कार्यम् - कृ ण्यत् । सम्पादितम् - सम् + पद् + णिच् + क्त । अवशिष्यते - अत्र + शिप् + लट् (प्र० पु० ए० व०) । संस्मृत्य - सम् + स्मृ + क्त्वा + ल्यप् । ताडितः - तङ् + णिच् + क्त । उत्थाय - उद् + स्था +

चतुर्षो निवासः

क्त्वा + ल्यप् । क्व - किम् + अत् 'किम्' को 'कु' आदेश । आपृच्छय - आङ् + पृच्छ + क्त्वा + ल्यप् । निर्दिष्टः- निर्+ दिश्क्त। मार्गः मृज् + घन् । प्रविवेश - प्र + विश्+ लिट् (प्र० पु० ए० व० ) ।

शब्दार्थ - ततश्च = तत्पश्वात्, अहह अरे! शिववीरकार्येषु शिवाजी के कार्यों में, असम्पादितम् न किया हुआ, अवशिष्यते शेष है, इति इस प्रकार, किश्वित् कुछ, संस्मृत्य स्मरण करके, कशया कोड़े से, ताडितः = मारा गया, सपदि शीघ्र, उत्थाय उठकर, मन्दिरपुरोहितः मन्दिर का पुजारी, क्व = कहाँ, कांश्चित् कुछ लोगों से, आपृच्छघ पूछकर, केनचित् -किसी के द्वारा, निदिष्टमार्गः मार्ग बताया गया, तस्यामेव वाटिकायाम् उसी बगीचे में, तदेव उसी घर में, बालिकया प्रविष्टचरम् बालिका सौवर्णी के द्वारा पहले प्रवेश किया गया था जिसमें, प्रविवेश प्रवेश किया ।

हिन्दी - तदनन्तर 'अरे ! वीर शिवाजी के कार्यों में असम्पादित रूप में

एक अवशिष्ट है' इस प्रकार कुछ स्मरण-सा करके कोड़े से मारे हुए के समान शीघ्र शम्या से उठकर 'मन्दिर के पुरोहित कहाँ हैं' इस प्रकार कुछ लोगों से पूछकर, किसी के द्वारा निदिष्ट मार्ग वाला वह रघुवीर सिह उसी वाटिका में, जिसमें वह बालिका सौवर्णी गई थी, उसी घर में प्रवेश कर गया ॥ २६ ॥

तत्र चैकस्मिन् प्रकाण्ड-कोष्ठे निरैक्षिष्ट यद् एकस्यामारकूटदीपि-कायां प्रदीप एको ज्वलति, कुश-काशासनान्यनेकानि आस्तृतानि, आरक्त-वेष्टनेषु बहुशः पुस्तकानि पीठिका अधिष्ठापितानि, नागदन्ति-कासु धौत-वस्त्राणि पट्टाम्बराणि च लम्बन्ते, एकस्मिन् शरावे मसी-पात्रम्, लेखनी, छुरिका, गैरिकम्, उपनेत्रं चाऽऽयोजितमस्ति । पात्रान्तरे च खादिरं चूर्णम्, 'आर्द्र-वस्त्र-वेष्टितानि नागवल्लीदलानि, पूगानि, शङ्‌कुला, देवकुसुमानि, एलाः, जाति-पत्राणि, कर्पूरं च विन्यस्तमस्ति । तन्मध्यत एव च महोपबर्हमेकं पृष्ठत आश्रित्य पादौ प्रसार्य उपविष्ट एको वृद्धः, सम्मुखस्थश्व छात्र एकः पादौ संवाह्यति, अपरश्व किञ्चित् तालिपत्र-पुस्तकं दीप-समीपे पठति, वृद्धश्व किञ्चिन्निद्रा-मन्थरश्छात्र-प्रश्नानुसारेण मध्ये मध्ये आलस्यमुन्मुच्य, किमप्यर्द्ध-विशिथिल-शब्दै-रुत्तरयति-इति ।

व्याख्या - तत्र - तद्गृहे, च, एकस्मिन्, प्रकाण्डकोष्ठे - विशाले कक्षे,

शिवराजविजयः

१९६

निर्रक्षिष्ट अपश्यत्, यत्, एकस्याम् बारकूटदीपिकायाम् = वित्तलाद्वारे, प्रचीपः = धीपः, एकः = केवलः, ज्वलति प्रकाशं विदधाति, अनेकानि - बहुनि, कुषाकाशासनानि कुशकाशविनिमितानि विष्टराणि, आस्तृतानि - प्रसारितानि, आरक्तवेष्टनेषु - ईषद्रक्तबन्धनवसनेषु, बहुशः बहनि, पुस्तकानि, पीठिकाः-बेदिकाः, अधिष्ठापितानि - उपवेशितानि, नागदन्तिकासु - कीलिकायु, घौत-वस्त्राणि - स्वच्छाम्बराणि, पट्टाम्बराणि दुकूलानि च सम्बन्ते अवल-म्बितानि सन्ति, एकस्मिन्, शरावे विस्तृतपात्रे, मसीपात्रम् - लेखनसाधनम्, लेखनी - कलमः, छुरिका असिधेनुका, गैरिकम् = घातुरागम्, उपनेत्रम् -नेत्रयोः सहायकम्, आयोजितम् स्थापितम्, अस्ति विद्यते, पात्रान्तरे -तद्वत् अन्यपात्रे, खादिरम् = रसविशेषनिमितम्, चूर्णकम् = सुधा, बाईंवस्त्रवेष्टि-तानि - जलसिश्चितवसनस्थापितानि, नागवल्लीदलानि ताम्बूललतापत्राणि, पूगानि - क्रमुकानि, शङ्कुला पूगकर्तनी, देवकुसुमानि लवङ्गानि, एलाः = पृथ्वीकाः, जातिपत्राणि जायफलानि, कर्पूरम् घनसारः, च, वित्यस्तम् = स्थापितम्, बस्ति = वर्तते, तन्मध्यतः = तस्य प्रकोष्ठस्य मध्ये, एव, च, महो-पबर्हम् - महदुपधानम्, एकम्, पृष्ठतः शरीरस्य पृष्ठभागात्, आश्रित्य = आश्रयं गृहीत्वा, पादौ = चरणे, प्रसार्य विस्तार्य, उपविष्टः स्थितः, एकः, वृद्धः = जीर्णवयः, सम्मुखस्यः अग्रे उपविष्टः, च, छात्रः शिष्यः, एकः = केवलः, पादौ चरणे, संवाहयति मर्दयति, अपरश्च अन्यश्व, किञ्चित्, तालिपत्र-पुस्तकम् - तालतरुपत्रपुस्तकम्, दीपसमीपे प्रदीपपाश्खें, पठति अधीते, दृद्धश्च = जीर्णवयश्च, किञ्चित्, निद्रामन्यरः स्वापेनालसः, छात्रप्रश्नानुमारेण = शिष्यप्रश्नाननुसृत्य, मध्ये-मध्ये = अन्तराले अन्तराले, आलस्यम् अकर्मण्यताम्, उन्मुच्य = परित्यज्य, किमपि, बर्द्धविशिथिलशब्दैः स्वल्पसुस्तैः पदैः, उत्तर-यति = उत्तरं प्रयच्छति, इति ।

समासः - प्रकृष्टः काण्डः दीर्घः प्रकाण्डः प्रकाण्डकोष्ठः, तस्मिन् प्रकाण्डकोष्ठे । बारकूटस्य दीपिका, तस्याम् आरकूटदीपिकायाम् । प्रकर्षेण दीप्यते अनेन इति प्रदीपः । कुशानि च काशानि च कुशकरो, कुशकाशस्य आसनानि कुशकाशासनानि । ईषद् रक्तानि आरक्तानि तानि च वेष्टनानि, तेषु बारक्तवेष्टनेषु । धौतानि च तानि वस्त्राणि धौतवस्त्राणि । नेत्रयोः समीप-वति इति उपनेत्रम् । खदिरस्य इदं खादिरम् । आर्द्र वस्त्रम्, तस्मिन् वेष्टितानि आर्द्रवस्त्रवेष्टितानि । नागस्य वल्ली, तस्याः दलानि नागवल्लीदलानि । जातेः

चतुर्थो निश्वासः

३९७

पत्राणि जातिपत्राणि । महान् चासो उपबर्हः, तं महोपबर्हम् । सङ्गतं मुखं येन तत् सम्मुखम्, सम्मुखे तिष्ठतीति सम्मुखस्थः । ताल्याः पत्रैः निविर्त पुस्तकं तत् तालिपत्रपुस्तकम् । दीपस्य समीपे इति दीपसमीपे । निद्रया मन्थरः निद्रामन्थरः । छात्रस्य प्रश्नाः, तेषाम् अनुसारेण छात्रप्रश्नानुसारेण बर्द्ध विशिथिलाश्च ये शब्दाः, तैः अर्द्धविशिथिलशब्दैः ।

व्याकरणम् - निरैक्षिष्ट - निर् + ईक्ष लुङ् (प्र० पु० ए० व०)। प्रदीपः - प्र + दीप + णिच् + क। आस्तृतानि आङ् + स्तृ + क्त । बहुशः -बहु + शस् । अधिष्ठापितानि - अधि + स्था + णिच् + क्त (प्र० ब० व०) । घोत - धाव् + क्त । लेखनी लिख् + ल्युट् + ङीप् । छुरिका छुर् बवुन् + टाप् । गैरिकम् - गिरि + ठन्। नेत्रम् नी ष्ट्रन्। आयोजितम् - आङ् + युज् + णिच् + क्त । खादिरम् - खदिर् + अन् । एलाः - इल् + अच् + टाप् । विन्यस्तम् - वि + न्यस् + क्त। उपबर्हः उप्+ बहुँ घन्। पृष्ठतः पृष्ठ तसिल् । आश्रित्य - आङ् श्रि + क्त्वा + ल्यप्। प्रसार्य प्रसृ+ ल्यप् । उपविष्टः- उप + विश् + क्त । संवाह्यति - सम् + वह + णिच् + लट् (प्र० पु० ए० व०)। उन्मुच्य उद्+ मुच् + क्त्वा + ल्यप् । उत्तरयति -उत्तर + क्यङ् (नामधातु ) + तिप् ।

शब्दार्थ - तत्र = वहाँ घर में, एकस्मिन् एक, प्रकाण्डकोष्ठे = विशाल कक्ष में, निरैक्षिष्ट देखा, यत् कि, एकस्याम् आरकूटदीपिकायाम् = एक पीतल के दीवट पर, प्रदीपः दीपक, ज्वलति जल रहा है, कुशकाशासनानि = कुश और काश के आसन, आस्तृतानि बिछे हुए हैं, आरक्तवेष्टनेषु कुछ लाल वेष्टनों में, बहुशः अनेक, पुस्तकानि पुस्तकें, पीठिकाः चौकियों पर, अधिष्ठितानि = रखी हुई हैं, नागदन्तिकासु - खुटियों पर, घोतवस्त्राणि घुले वस्त्र, पट्टाम्बराणि दुप‌ट्टे, लम्बन्ते लटके हैं, एकस्मिन् शरावे एक प्याले में, मसीपात्रम् = दवात, लेखनी कलम, छुरिका = चाकू, गैरिकम् = गेरु, उपनेत्रम् = चश्मा, बायोजितम् = रखा है, पात्रान्तरे दूसरे पात्र में, खादिरम् कत्था, आर्द्रवस्त्रवेष्टितानि गीले वस्त्रों में बंधे हुए, नागदलानि = पान की लता के पत्ते, पूगानि सुपारी, श‌कुला- सरौता, देवकुसुमानि = लौंग, एलाः इलायची, जातिपत्राणि जायफल के पत्ते, कर्पूरम् कपूर, विन्यस्तम् = रखा है, तन्मध्यतः उस कमरे के मध्य में, महोपबर्हम् = बड़ा तकिया, पृष्ठतः = पीठ से, आश्रित्य सहारा लेकर, पादो = पैरों को, प्रसार्य =

३९८

शिवराजविजयः

फैचाकर, उपविष्टः बैठे हुए, एको वृद्धः एक वृद्ध, सम्मुखस्थः - सामने बैठा हूमा, संवाह्यति दबा रहा है, अपरश्व और दूसरा, तालिपत्रपुस्तकम् = तालपत्र की पुस्तक को, दीपसमीपे दीपक के पास, निद्रामन्थरः निद्रा के कारण आलस्य युक्त, छात्रप्रश्नानुसारेण छात्र के प्रश्नों के अनुसार, मध्ये मध्ये = बीच-बीच में, आलस्यम् आलस्य को, उन्मुच्य छोड़कर, किमपि -कुछ अर्द्धविशिथिलशब्दैः = कुछ शिथिल शब्दों से, उत्तरयति = उत्तर देता है।

हिन्यो- वहाँ एक विशाल कक्ष में देखा कि-एक पीतल की दीवट पर एक दीपक जल रहा है। अनेक कुश और काश के आसन बिछे हुए हैं, किश्वित् रक्तवेष्टनों में बहुत-सी पुस्तकें चौकियों पर रखी हुई हैं, घुले हुए वस्त्र एवं दुप‌ट्टे खुटियों पर लटक रहे हैं, एक प्याले में दवात, लेखनी, चाकू, गेरू और चश्मा रखा हुआ है। दूसरे पात्र में कत्था, चूना, गीले वस्त्र में लपेटे हुए पान, सुपारी, सरौता, लौंग, इलायची, जायफल के पत्ते और कपूर रखा है। उस कमरे के मध्य में ही एक बड़े तकिये पर पीठ टेके हुए, पैरों को फैलाये हुए एक वृद्ध बैठा है और उसके सम्मुख स्थित एक छात्र पैरों को दबा रहा है, दूसरा किसी तालपत्रपुस्तक को दीपक के समीप पढ़ता है और वृद्ध कुछ-कुछ निद्रा के कारण आलस्ययुक्त होकर छात्र के प्रश्नों के अनुसार बीच-बीच में बालस्य का परित्याग कर शिथिल शब्दों में कुछ उत्तर देता है ।। २७ ॥

अथैनं पाद-संवाहन-परश्छात्रोऽवलोक्य 'को भवान्' इत्यपृच्छत् । एष च 'श्रीमतां समर-विजयिनां महाराष्ट्र-राजानां भृत्योऽस्मि' इति मन्दमभ्यधात् । तदवधार्य वृद्धोऽपि नेत्रे विस्फार्य निद्रामन्थरेण स्वरेण 'आस्यतामास्यताम्' इति प्रणमन्तमुवाच । सोऽपि प्रणम्य, समुपविश्य, दत्त-निज-परिचयः, कुशलादि-वार्त्ता आलप्य, क्षणानन्तरं तदादेशानु-सारेण करौ सम्पुटीकृत्य न्यवेदयत्-

व्याख्या - अथ अनन्तरम्, एनम् रघुवीर्रातहम्, पादसंवाहनपरः = चरणमर्दने लग्नः, छात्रः शिष्यः, अवलोक्य वीक्ष्य, को भवान् ? कस्त्वम् ?

इति = एवम्प्रकारेण, अपृच्छत् प्रश्न मकरोत्, एषः रघुवीरसिह, च, 'श्रीमतां = गौरवशालिनाम्, समरविजयिनाम् सङ्गरेष्वपराजितानाम्, महाराष्ट्रराजा-नाम् - महाराष्ट्रस्वामिनाम्, भृत्यः सेवकः, अस्मि वर्ते, इति इत्थम्, मन्दम् = शनैः, अभ्यधात् अकथयत्। तदवधार्य रघुवीरकथनं समाकर्ण्य,

चतुर्थी निश्वासः

३९९

वृद्धोऽपि वृद्धवयोऽपि नेत्रे लोचने, विस्फार्य विस्तीर्य, निद्रामन्यरेण = स्वापशिथिलेन, स्वरेण ध्वनिना, आस्यताम् उपविश्यताम्, आस्यताम् -उपविश्यताम्, इति = एवम्प्रकारेण, प्रणमन्तम् = नमन्तम्, उवाच = जगाद । समुपविश्य - अध्यास्य, सोऽपि = रघुवीरसिंहोऽपि, प्रणम्य नमस्कृत्वा, दत्तनिजपरिचयः = निवेदितात्मवृत्तान्तः, कुशलादिवार्ताः = कुशलतासम्बन्धि-प्रश्नान्, आलप्य = आपृच्छघ, क्षणानन्तरम् = किश्चित्कालानन्तरम्, आलप्य = बापृच्छध, क्षणानन्तरम् = किञ्चित्कालानन्तरम्, तदादेशानुसारेण = वृद्धस्य आज्ञानुसारेण, करो - हस्तो, सम्पुटीकृत्य = संयोज्य, न्यवेदयत् = निवेदन-मकरोत् ।

समासः - पादयोः संवाहनम्, तस्मिन् परः पादसंवाहन परः । श्री अस्ति येषां, तेर्षी श्रीमताम् । विजेतुं शीलमेषां ते विजयिनः, समरेषु विजयिनः, तेषां समरविजयिनाम् । महाराष्ट्राणां राजा महाराष्ट्रराजः, तेषां महाराष्ट्र-राजानाम् । दत्तः निजपरिचयः येन सः दत्तनिजपरिचयः । कुशलादीनां वार्ताः कुशलादिवार्ताः । तस्य आदेशः तदादेशः, तस्य अनुसारः, तेन तदादेशानुसारेण । न सम्पुटम् असम्पुटम्, असम्पुटं सम्पुटमिव कृत्वा इति सम्पुटीकृत्य ।

व्याकरणम् - अवलोक्य अव् + लोक् + क्त्वा + ल्यप् । अवधार्य -अव + धू + णिच् + वत्वा + ल्यप् । विस्फार्य - वि + स्फुर् + क्त्वा + ल्यप् । आस्यताम् - आस् + यक् + लोट् (प्र० पु० ए०व०) । प्रणम्य प्र नम् + क्त्वा + ल्यप् । समुपविश्य सम् + उप विश् + क्त्वा + ल्यप् । आलप्य -बाङ् + लप् + क्त्वा + ल्यप् । सम्पुटीकृत्य- सम्पुट च्वि कृ + क्त्वा + त्यषु । न्यवेदयत्- नि + विद् + लङ् (प्र० पु० ए० व०)।

शब्दार्थ - अथ - अनन्तर, एनम् रघुवीर सिह को, पादसंवाहनपरः = चरणों के मर्दन में संलग्न, अवलोक्य देखकर, को भवान् आप कौन हैं?, इति = ऐसा, बपृच्छत् = पूछा, एषः उस रघुवीर सिह ने, श्रीमताम् = गौरव-शाली, समरविजयिनाम् - युद्धों में विजयी होने वाले, महाराष्ट्रराजानाम् = महाराष्ट्र के राजा का, भृत्यः सेवक, अभ्यधात् कहा, तदवधार्य = यह सुनकर, वृद्धोऽपि वृद्ध ने भी, नेत्रे नयनों को, विस्फार्य = फैलाकर, निद्रा-मन्यरेण निद्रा के कारण भारी, स्वरेण स्वर से, आस्यताम् = बैठो, प्रणमन्तम् प्रणाम करते हुए, सोऽपि वह रघुवीर सिह भी, प्रणम्य = प्रणाम करके, दत्तनिजपरिचयः - जिसने अपना परिचय दिया है, कुशलादिवार्ता =

४००

शिवराजविजयः

कुशल आदि समाचार, आलप्य बात करके, क्षणानन्तरम् क्षणभर के बाद, तदादेशानुसारेण = उसके आदेशानुसार, करौ हाथों को, सम्पुटीकृत्य = जोड़-कर, न्यवेदयत्- निवेदन किया ।

हिन्दी - इसके अनन्तर पैर दबाने में संलग्न छात्र ने रघुबीर सिंह को देखकर 'आप कौन है ?' ऐसा पूछा। मैं 'गौरवशाली, समरविजयी महाराष्ट्र-राज का सेवक हूँ' ऐसा उसने धीरे से कहा। यह सुनकर वृद्ध ने भी नेत्रों को फैलाकर निद्रा के कारण मन्द स्वर में प्रणाम करते हुए रघुवीर सिंह से 'बैठो, बैठो' यह कहा। रघुवीर सिह ने भी प्रणामपूर्वक बैठकर, अपना परिचय देकर, कुशल आदि की वार्ता करके, क्षणभर के बाद उस वृद्ध की आज्ञानुसार हाथ जोड़कर निवेदन किया ।। २८ ।।

'भगवन् ! प्रणम्य भवन्तं तत्रभवान् महाराष्ट्र-राजः कथयति यत्-साम्प्रतं शास्तिखान-द्वारा पुण्यनगरमपि हस्तितवता दिल्लीश्वरेण सह योद्धमुपक्रान्तमस्ति, परमल्पीयसी अस्मत्सेना, असहयोगिनः पाश्र्वस्थ-पृथिवीपतयः, अङ्ग-वङ्ग-कलिङ्गेष्वपि समुद्भूत-ध्वजाः परिपन्थिनः, शैशवादेव यवनवराकैर्महाप्रवृद्धं मम वैरम्, सन्धेश्व कथामात्रमपि न सम्बोभवीति, यद्यप्यल्पेऽपि मामका युद्ध-विद्यासु कुशलाः सन्ति; तथाऽपि कि भावीति मध्ये मध्ये संशेते हृदयम्, भवांस्तु प्रसिद्धोऽस्मद्देशे दैवज्ञः तद् विचार्य कथ्यतां किं भावि ?' इति ।

व्याख्या - भगवन् ! हे प्रभो! तत्रभवान् आदरणीयः, महाराष्ट्र-राजः = शिववीरः, भवन्तम् त्वाम्, प्रणम्य वन्दनं विधाय, कथयति = निगदति, यत्, साम्प्रतम् अधुना, शास्तिखानद्वारा = यवनसेनानायकद्वारा, पुण्यनगरम् = पूनाप्रदेशम्, अपि, हस्तितवता निजाधिकारे कृतवता, दिल्ली-श्वरेण - दिल्ली प्रदेशाधीश्वरेण, सह साकम्, योद्धम् समरं विधातुम्, उपक्रान्तम् = प्रारब्धम्, अस्ति विद्यते, परमल्पीयसी अतिन्यूना, अस्मत्सेना = अस्माकं बलम्, पार्श्वस्थपृथिवीपतयः = समीपतिनो भूपतयः, असहयोगिनः = विरोधिनः, सन्तीति शेषः, अङ्ग-वङ्ग-कलिङ्गेषु - एतन्नामकेषु प्रदेशेषु, अपि, समुद्धृतध्वजाः - समृद्धतपताकाः, परिपन्थिनः रिपवः, शैशवादेव बाल्य कालादेव, यवनवराकैः = नीचयवनैः, महाप्रवृद्धम् = अतिप्रकीर्णम्, मम = शिव-वीरस्य, वैरम् = शत्रुता, सन्धेश्व परस्परसद्भावस्य च, कथामात्रम् = काचि-

चतुर्षो निश्वासः

४०१

दपि आशा, न = नहि, सम्बोभवीति अतिशयेन वारं वारं वा भवति, यद्यपि, अल्पेऽपि न्यूना अपि, मामकाः मदीयाः, युद्धविद्यासु - सङ्ग रकलासु, कुशलाः = निपुणाः, सन्ति विद्यन्ते, तथापि तदापि, कि भावीति - कि भविष्यतीति, मध्ये-मध्ये अन्तराले अन्तराले, यदा कदा वा, हृदयम् चेतः, संशेते = सन्दिग्धे, भवांस्तु भवान् तु, अस्मद्देशे मम राज्ये, देवशः -गणकः भविष्यद्रष्टा वा, प्रसिद्धः प्रथितः, अस्तीति शेषः, तद्- तस्मात् कारणात्, विचार्य = ज्योतिषशास्त्रानुसारेण विचारं विधाय, कथ्यताम् - ब्रवीतु, कि भावि ? = कि भविष्यति ? इति ।

समासः - महाराष्ट्राणां राजा महाराष्ट्रराजः। हस्ते सञ्जातः हस्तितः, तदस्ति अस्येति तेन हस्तितवता । दिल्ल्याः ईश्वरः, तेन दिल्लीश्वरेण । अति-शयेन अल्पा अल्पीयसी, परमा अल्पीयसी इति परमल्पीयसी । मम सेना इति अस्मत्सेना । सहयोगं कर्तुं शीलमेषां ते सहयोगिनः, न सहयोगिनः असहयो-गिनः । पाश्र्वे तिष्ठन्तीति पार्श्वस्थाः, पृथिव्याः पतयः पृथिवीपतयः, पाश्र्वस्थाः पृथिवीपतयः इति पाश्र्वस्थपृथिवीपतयः । सम्यक् उद्धृताः ध्वजाः येषां ते समुद्-धूतध्वजाः । शिशोः भावः शैशवम्, तस्मात् शैशवात् । यवनाश्च ते वराकाः, तैः यवनवराकैः । पुनः पुनरतिशयेन वा भवति इति बोभवीति, सम्यक् बोभवीति इति सम्बोभवीति । युद्धस्य विद्या, तासु युद्धविद्यासु । देवस्य इदं दैवम्, दैवं जानाति इति दैवज्ञः ।

व्याकरणम् - प्रणम्य प्र नम् + क्त्वा + ल्यप् । हस्तितवता- हस्त + इतच् + मतुप् । योद्युम् - युध् + तुमुन्। उपक्रान्तम् - उप क्रमु + क्त । अल्पीयसी - अल्प + इय सुन् । ङीप् । समुद्भूत- सम् + उद् + धून् + क्त । परिपन्थिनः - परि + पन्थ णिनि । शैशवम् शिशु + अण् । वराकः- वृ + पाकन् । विचार्य - वि+ चर् + क्त्वा + ल्यप् । कथ्यताम् - कथ् + यक् + लोट् (प्र० पु० ए० व०)।

शब्दार्थ - भगवन् ! - प्रभो! प्रणम्य प्रणाम करके, भवन्तम् = आपको, महाराष्ट्रराजः = महाराष्ट्र के राजा, कथयति कहते हैं, साम्प्रतम् - इस समय, शास्तिखानद्वारा शाइस्ता खाँ के द्वारा, पुण्यनगरम् पूना नगर को, हस्तितवता - हथिया लेने वाले, दिल्लीश्वरेण दिल्ली के राजा के, सह साय, योद्धम् उपक्रान्तम् - युद्ध आरम्भ हो गया है, अल्पीयसी बहुत कम, अस्मत्सेना मेरी सेना है, असह्योगिनः सहयोग न देने वाले (विरोधी),

४०२

शिवराजविजयः

पार्श्वस्थपृथिवीपतयः- पड़ोसी राजा, अङ्गवङ्ग-कलिङ्गेषु मङ्ग, वङ्ग और कलिङ्ग में, समुद्धृतध्वजाः ध्वजा फहरा रही है, परिपन्थिनः शत्रुओं की, शैशवादेव - बाल्यकाल से ही, यवनवराकैः दुष्ट यवनों के साथ, महाप्रवृद्धम् = अत्यन्त बढ़ा हुआ, वैरम् शत्रुता, सन्धेः सन्धि की, कथामात्रमपि कथा-मात्र की भी अर्थात् कुछ भी, न सम्बोभवीति थोड़े होने पर भी, मामकाः मेरे, युद्धविद्यासु निपुण, कि भावीति = क्या होने वाला है, ऐसा, हृदयम् - हृदय, संशेते संशय करता है, भवान् देश में, दैवज्ञः = ज्योतिषी, तद् - इसलिए, विचार्य बताइए । सम्भव नहीं है, अल्पेऽपि -युद्धविद्या में, कुशलाः-मध्ये-मध्ये बीच-बीच में, आप, अस्मद्देशे हमारे विचार करके, कथ्यताम् =

हिन्दी - भगवन् । आपको प्रणाम करके आदरणीय महाराष्ट्रराज शिवा-जी कहते हैं कि इस समय शाइस्ता खाँ के द्वारा पूना नगर को अधिकार में कर लेने वाले दिल्लीश्वर के साथ हमारा युद्ध प्रारम्भ हो गया है, हमारी सेना अत्यन्त अल्प है, समीपस्थ तृपतिगण विरोधी हैं, अङ्ग, वङ्ग और कलिङ्ग में शत्रुओं की पताकाएँ फहरा रही हैं, बाल्यकाल से ही इन नीच यवनों के साथ मेरा वैर अत्यन्त बढ़ गया है, सन्धि की कुछ भी सम्भावना नहीं है, यद्यपि थोड़े होने पर भी मेरे सैनिक युद्धविद्या में निपुण हैं, तथापि 'क्या होने वाला है ?' ऐसा बीच-बीच में हृदय सन्देह करता है। आप हमारे देश में प्रसिद्ध ज्योतिषी हैं, अतः विचार करके बतलाइये कि क्या होगा ? ॥ २९ ॥

तदवगत्य, पादावाकुञ्च्य 'विजयतां शिवराजः' इत्यभिधाय,

ताम्बूल-वीटिकां रचयितुं छात्रमेकमिङ्गितेनाऽऽदिश्य, पृष्ठस्थद्वाराभि-मुखं ग्रीवां परिवर्त्य, 'वत्से! सौर्वाण । वत्से | सौर्वाण !' इत्याकार्य, 'इयमस्मि तात ।' इत्यागतां च तां 'वत्से । तासां यूथिकामालिका-नामेकां मालां प्रसाद-मोदकं चैकमानय' इत्यभिधाय, बाढमित्युक्त्वा तथा विहितवत्यां च तस्याम्, रघुवीराभिमुखं 'गृहाण, भुक्त्वेदं प्रसाद मधुरान्नं निद्रामनुभव, यादृशं च स्वप्नमवलोकयितासि, तथा प्रातरेव मां कथयितासि, व्येति रजनी, तद् गच्छ, शेष्व' इत्युदीर्य समागतां सौवर्णमिव मोदकमर्पयितुं मालां च कण्ठे निक्षेप्तुमिङ्गितवान् ।

व्याख्या - तदवगत्य शिववीरस्य सन्देशं समाकर्ण्य, पादौ चरणे,


चतुर्षो निश्वासः

४०३

आकुञ्च्य = मोटयित्वा, शिवराजः शिववीरः, विजयताम् - विजयमधि-गच्छतु, इति - एवम्, अभिधाय = निगद्य, ताम्बूलबीटिकाम् = मागवल्लीपत्रम्, रचयितुम् = निर्मातुम्, छात्रमेकम् शिष्यमेकम्, इङ्गितेन = सङ्‌केतेन, आदिश्य = आज्ञां प्रदाय, पृष्ठस्थद्वाराभिमुखम् पश्चिमद्वारं प्रति, ग्रीवाम् -कन्धराम्, परिवर्त्य = तिर्यक् कृत्वा, वत्से पुत्रि ! सोर्वाण ! एतन्नामिके ! इति = इत्थम्, आकार्य आहूय, इयमस्मि तात ! आगच्छामि पितः, इति, आगताम् = आयाताम्, च, ताम् बालिकाम्, वत्से ! तासाम्, यूथिकामा-लिकानाम् - मागधीस्रजाम्, एकाम्, मालाम् - हारम्, प्रसादमोदकम् - भगव-दर्पितमिष्ठान्नम्, चैकम्, आनय प्रापय, इति, अभिधाय उदीर्य, बाढम् = सुनिश्चितम्, इति = एवम्, उक्त्वा प्रोच्य, तथा = तदेव, विहितवत्याम् -सम्पादितवत्याम्, च, तस्याम् = बालिकायाम्, रघुवीराभिमुखम् = रघुवीरं प्रति, गृहाण = ग्रहणं कुरु, भुक्त्वा जग्ध्वा, इदम्, प्रसादमधुरान्नम् = भगवद-पितमोदकम्, निद्रामनुभव = शेष्व, यादृशं च यादृग्विधां च, स्वप्नम् = सुप्तावस्थायां कथाम्, अवलोकयितासि प्रेक्षिष्यसे, तथा, प्रातरेव प्रभाते एव, माम्, कथयितासि = अभिधास्यसि, व्येति अतियाति, रजनी यामिनी, तद् = अतः, गच्छ = व्रज, शेष्व स्वपिहि, इति, उदीर्य निगद्य, समागताम् = समायाताम्, सौवर्णमिव, मोदकम् - मिष्ठान्नम्, अर्पयितुम् = प्रदातुम्, मालाम् = हारम्, च, कण्ठे = ग्रीवायाम्, निक्षेप्तुम् = परिधापयितुम्, इङ्गितवान् = सङ्केतितवान् ।

समासः- तत् अवगत्य तदवगत्य । ताम्बूलस्य वीटिका, तां ताम्बूल-वीटिकाम् । पृष्ठे तिष्ठतीति पृष्ठस्थम्, पृष्ठस्थं द्वारम्, तस्य अभिमुखं पृष्ठस्थ-द्वाराभिमुखम् । यूथिकानां मालिका, तासां यूथिकामालिकानाम् । प्रसादस्य मोदकम्, तत् प्रसादमोदकम् । रघुवीरस्य अभिमुखं रघुवीराभिमुखम् । मधुरं च तत् अन्नं मधुरान्नम्, प्रसादस्य मधुरान्नम् इति प्रसादमधुरान्नम् ।

व्याकरणम् - अवगत्य अव+ गम् + क्त्वा + ल्यप् । आकुञ्च्य-आङ् + कुश्व + क्त्वा + ल्यप् । विजयताम् - वि+जि+ लोट् (प्र० पु० ए० व०)। अभिधाय - अभि + धा + क्त्वा + ल्यप् । रचयितुम् - रच णि + तुमुन् । इङ्गितेन - इङ्ग + क्त (तृ० ए० व०) । आदिश्य - आङ् + दिश् + क्त्वा + ल्यप् । परिवर्त्य - परि + वृत+ क्त्वा + ल्यप्। आकार्य + आङ् + कृ + णिच् + ल्यप् । आगताम् - आङ् + गम् + क्त + टाप् । आनय - आङ् + नी + लोट् +

४०४

शिवराजविजयः

सिप् । उक्त्वा वच् + क्त्वा । विहितवत्याम् विघा + क्तवतु (स्त्री० स० ए० व०) । भुक्त्वा भुज् क्त्वा । अनुभव अनुभू लोट् ( म० पृ० ए० व०)। स्वप्न स्वप् नन्। अवलोकयितासि- अव लोक + णिच् + लुट् + असि । व्येति वि + आङ् + इ + लट् (प्र० पु० ए० व०)। गच्छ - गम् + लोट् । शेष्व- शीङ् + लोट् । उदीर्य - उद् + ईर् + क्त्वा + ल्यप् । समागताम् - सम् + आ + गम् + क्त टाप् । अर्पयितुम्- अर्प + णिच् + पृक् + तुमुन् । इङ्गितवान् - इङ्ग क्तवतु (प्र० ए० व०)

शब्दार्थ - तदवगत्य = यह जानकर, पादौ पैरों को, आकुञ्च्य = समेट-कर, विजयताम् = विजयी हों, शिवराजः वीर शिवाजी, अभिधाय= कहकर, ताम्बूलबीटिकाम् - पान के बीड़ा को, रचयितुम् - तैयार करने के लिए, इङ्गितेन - संकेत से, आदिश्य आदेश देकर, पृष्ठस्थद्वाराभिमुखम् = पीछे के द्वार की ओर, ग्रीवाम् गर्दन को, परिवर्त्य घुमाकर, आकार्य बुलाकर, आगताम् - आयी हुई, यूथिकामालिकानाम् जूही की मालाओं में से, प्रसाद-मोदकम् - प्रसाद का लड्डू, आनय लाओ, अभिधाय कहकर, बाढम् = अवश्य, उक्त्वा = कहकर, विहितवत्याम् = कर चुकने पर, गृहाण ग्रहण करो, भुक्त्वा = खाकर, निद्राम् निद्रा को, अनुभव अनुभव करो, स्वप्नम् -स्वप्न को, अवलोकयितासि देखोगे, प्रातरेव प्रातः काल ही, व्येति = व्यतीत हो रही है, गच्छ जाओ, शेष्व सो जाओ, उदीर्य कहकर, समागताम् = आई हुई, अर्पयितुम् - देने के लिए, निक्षेप्तुम् = डालने के लिए, इङ्गितवान् = सङ्केत किया ।

हिन्दी - यह जानकर पैरों को समेट कर 'शिवराज विजयी हों' यह कह-कर, पान का बीड़ा बनाने के लिए संकेत से शिष्य को आदेश देकर, पृष्ठभाग की ओर संस्थित द्वार की ओर गर्दन घुमाकर, 'पुत्रि सौर्वाण ! पुत्रि सौर्वाण !' इस प्रकार बुलाकर, 'आती हूँ पिताजी !' ऐसा कहकर आयी हुई उससे 'पुत्रि ! उन जूही की मालाओं में से एक माला और एक प्रसाद का लड्डू ले आओ' यह कहकर 'अच्छा' इस प्रकार उच्चरित करके उसके वैसा करने पर रघुवीर सिह की ओर मुख करके 'ग्रहण करो, इस प्रसाद के मधुर मिष्ठान्न को खाकर सो जाओ, जैसा स्वप्न देखना, वैसा मुझे प्रातः बतलाना, रात्रि व्यतीत हो रही है, इसलिए जाओ, शयन करो', यह कहकर वृद्ध ने आई हुई सौवर्णी को ही मोदक देने और माला कण्ठ में पहनाने के लिए संकेत किया ।। ३० ।।

चतुर्यो निश्वासः

४०५

सा चाऽवलोक्य तमेव पूर्वावलोकितं युवानम्, व्रीडा-भर-मन्यराऽपि ताताज्ञया बलादिव प्रेरिता ग्रीवां नमयन्ती, आत्मनाऽऽत्मन्येव निविश-माना, स्वपादाग्रमेवाऽऽलोकयन्ती, मोदक-भाजन-सभाजितं सव्येतर-करं तदग्रे प्रासारयत् । स चाऽऽत्मनो भावं कष्टेन संवृण्वंस्तद्धस्तादुदतूतुलत् । पुनश्च सा अञ्चलकोणं कटि-कच्छ-प्रान्ते आयोज्य, हस्ताभ्यां मालिकां विस्तार्य नत-कन्धरस्य रघुवीरस्य ग्रीवायां विक्षेप, ईषत्कम्पि-गात्र-यष्टिश्च शनैर्यथागतं निववृते ।

= व्याख्या - सा = बालिका (सौवर्णी), च, अवलोक्य वीक्ष्य, तम् एव, पूर्वावलोकितम् = पूर्वदृष्टम्, युवानम् = युत्रकम्, व्रीडाभरमन्यरा = त्रपाधिक्येन मन्दगमना, अपि, ताताज्ञया पितुरादेशेन, बलादिव हठादिव, प्रेरिता -प्रेषिता, ग्रीवाम् = कन्धराम्, नमयन्ती अधः कारयन्ती, आत्मनाऽऽत्मन्येव निविशमाना ब्रीडया स्वाङ्गानि आकुञ्श्चन्ती, स्वपादाग्रम् निजचरणाग्रभागम्, एव, अवलोकयन्ती = पश्यन्ती, मोदकभाजनसभाजितम् - मिष्ठान्नभाण्डे-सुशोभितम्, सव्येतरकरम् = दक्षिणहस्तम्, तदग्रे - रघुवीरसिहस्य समक्षम्, प्रासारयत् - अवर्धयत् । सः रघुवीरः, च, आत्मनः स्वस्य, भावम् = अभिप्रायम्, कष्टेन = बलेन, संवृण्वन् सङ्गोपयन्, तद्धस्तात् = तस्याः करात्, उदतूतुलत् - उत्थापितवान् । पुनः भूयः, च, सा= सौवर्णी, अञ्चलकोणम् = वसनाग्रम्, कटिकच्छप्रान्ते कटिकच्छभागे, आयोज्य निवेश्य, हस्ताभ्याम् = कराभ्याम्, मालिकाम् = प्रसूनहारम्, विस्तायं प्रसार्य, नतकन्धरस्य = नत-ग्रीवस्य, रघुवीरस्य - एतन्नामकस्य, ग्रीवायाम् कन्धरायाम्, चिक्षेप = न्यक्षिपत्, ईषत् = किश्वित्, कम्पितगात्रयष्टिः = वेपितशरीरः, च, यथागतम् = वेन प्रकारेण आगता, तथैव, शनैः मन्दं मन्दम्, निववृते निर्जगाम ।

समासः - पूर्वम् अवलोकितः, तं पूर्वावलोकितम् । व्रीडायाः भरः, तेन मन्थरा व्रीडाभरमन्थरा । तातस्य आज्ञा, तया ताताज्ञया । स्वस्य पादस्य बने स्वपादाग्रम् । मोदकस्य भाजनं, तेन सभाजितं, तत् मोदकभाजन-सभाजितम् । सव्यात् इतरः सव्येतरः, सव्येतरः करः, तं सव्येतरकरम् । तस्य अग्रे तदने । तस्याः हस्तम्, तस्मात् तद्धस्तात् । अञ्चलस्य कोणम् अञ्चलकोणम् । कटि एव कच्छं, तस्य प्रान्तम्, तस्मिन् कटिकच्छप्रान्ते । नता कन्धरा यस्य, तस्य नतकन्धरस्य । गात्र एव यष्टिः गात्रयष्टिः, कम्पितुं शील-

४०६

शिवराजविजयः

मस्य कञ्चिमी, ईषत्कहियनी गायष्टिः यस्याः सावित्कम्पितगावयष्टिः । आगतम् अनतिक्रम्य यथागतम् ।

व्याकरणम् अवलोक्य अवलोक त्वात् । अवलोकितम् -अब चोरु + क्त । प्रेरिता ईर्त । नमयन्ती- नम् + जिग् + धातृ + कोष् । निविशमानानि विश्+शान। प्रासारयत्- प्र + सृ णित् + सूर्। भावम् + षड् संवत् सम्+ व + शतृ । उवतूतुलत्-उद् + तुरु + सूर् । आयोज्य आङ्+ युज् केंवा + ल्यप् । विस्तार्व-वि + स्तृ + क्त्या + स्यप् । निववृते-गि वृत्+ लिट् (प्र० पु० ए० १०) ।

शब्दार्थ -सा यह सौवर्णी, अवलोक्य देखकर, तमेव उसे ही, युवा-नम् - युवक को, वोडाभरमन्थरः लज्जा के आधिक्य के कारण मन्द गति बाली, ताताशया - पिता की बाज्ञा से, बलादिव मानो बलपूर्वक, प्रेरिता -प्रेरित की गई, नमयन्ती झुकाती हुई, निविशमाना प्रवेश करती हुई, स्वपादाग्रम् अपने पैर के अग्रभाग को, अवलोकयन्ती - देखती हुई, मोदक-भाजनसभाजितम् - मिष्ठान के पात्र से सुशोभित, सव्येतरकरम्- दाहिने हाथ को, तदये रघुवीर सिह के जागे, प्रासारयत्- फैलाया, मात्मनः अपने, भावम् भाव को, संवृण्वन् = छिपाते हुए, कष्टेन कष्ट के साथ, तद्धस्तात् -उस सौवणों के हाथ से, उदतूतुलद् उठा लिया, पुनश्च इसके अनन्तर, नवालकोणम् आँचल के छोर को, कटिकच्छप्रान्ते कमर में, आयोज्य -दबाकर, मालिकाम् - माला को, विस्तार्य फैलाकर, नतकन्धरस्य = गर्दन झुकाये हुए, चिक्षेप - डाल दी, ईषत्कम्पितगात्रयष्टिः कुछ काँपते हुए शरीर से, यथागतम् - जैसे आयी थी वैसे ही, निववृते चली गई।

हिन्दी-उसी पूर्वदृष्ट युवक को देखकर, लज्जा के भार से मन्द गति बाली भी, पिता के आदेश से बलपूर्वक प्रेरित की गई, गर्दन को झुकाती हुई, अपने में अपने को प्रवेश कराती हुई, अपने पैर के अग्रभाग को ही देखती हुई उस सौवर्णी ने मोदक के पात्र से सुशोभित हाथ को रघुवीर सिंह के आगे बढ़ा दिया बौर रघुबीर सिह ने कष्टपूर्वक अपने अभिप्राय को छिपाते हुए उस मोदकपात्र को उस कन्या के हाथ से ले लिया। पुनः सौवर्णी ने आँचल के कोने को कटिभाग में दबाकर हाथों से माला को फैलाकर शिर झुकाये हुए रघुवीर सिह की गर्दन में डाल दिया और कुछ काँपती हुई मात्रयष्टि वाली जैसे आई थी बैसे ही धीरे-धीरे लौट गई ॥ ११ ॥

चतुर्थी निश्वासः

४०७

सैवेयं गौर-श्यामसिंह्योरनुजा सौवर्णी; या शैशव एव यवेंनतन-येनाऽपहृता; यस्याश्च वास्तविकं नाम कोशलेति, स चाऽयं देवशर्मा ब्राह्मणः, यो गौरसिंहस्य कुल-पुरोहितः कोशलायाश्च रक्षकः ।

ततः प्रणम्य, देवशमेच्छात्रदत्तां वीटिकामादाय प्रतिनिवृत्य, रघुवीरोऽपि तथैव सुप्तः । को जानाति कोशलारघुवीरयोः काभि-भर्भावनाभिरद्यतनी रजनी व्यत्येतीति ।

व्याख्या-सैव इयम्, गौर सिहश्यामसियोः एतप्नामकयोः, अनुजा लघुभगिनी, सौवर्णी 'सौवर्णी' इति नाम्ना प्रथिता, या, शैशवे बाल्यकाले एव, यवनतनयेन यवनात्मजेन, अपहृता बलानीता, यस्याः- सौवर्ष्याः, वास्तविकम् = यथार्थम्, नाम अभिधानम्, कोशला, इति, सः - वृद्धः, अयम्, देवशर्मा, ब्राह्मणः = द्विजः, यः, गौरसिहस्य एतन्नामकस्य, कुलपुरोहितः -पारिवारिकपूजकः, कोशलायाः, च, रक्षकः संरक्षकः (परिपालकश्वासीत्) । ततः = तदनन्तरम्, प्रणम्य नमस्कृत्य, देवशम्मंछात्रदत्ताम् - देवशम्र्म-शिष्यप्रदत्ताम्, वीटिकाम् - ताम्बुलम्, आदाय गृहीत्वा, प्रतिनिवृत्य = स्व-निवासप्रकोष्ठमागत्य, रघुवीरोऽपि एतन्नामकोऽपि, तथैव तेनैव प्रकारेण, सुप्तः- निद्रामधिगतवान्, को जानाति कोऽपि नावगच्छति, कोशलारघुवीरयोः = एतदाख्ययोः, काभिः, भावनाभिः विचारैः, रजनी यामिनी, व्यत्येति = व्यतीता भवति, इति ।

समासः- गौरसिहः श्यामसिहश्व, तयोः गौरसिहश्यातियोः । शिशोः भावः शैशवम्, तस्मिन् शैशवे । यवनस्य तनयः, तेन यवनतनयेन । कुलस्य पुरोहितः कुलपुरोहितः । देवशर्मणः छात्रः, तेन दत्तां देवशम्र्मच्छात्रदत्ताम् । कोशला च रघुवीरश्च, तयोः कोशलारघुवीरयोः ।

व्याकरणम् - अनुजा- अनु + जन्+ टाप् । शैशवम् - शिशु + अण् । अपहृता - अप + ह् + क्त टाप् । रक्षकः रक्ष ण्वुल् । आदाय - आङ् + दा + क्त्वा + ल्यप् । प्रतिनिवृत्य प्रति निवृत् + ल्यप् । सुप्तः स्वप् + क्त । व्यत्येति - वि + अति इण लट् (प्र० पु० ए० व०)।

शब्दार्थ- सैवेयम् - यही, गौरसिंहश्यामसिंहयोः- गौरसिंह और श्याम-सिह की, अनुजा - छोटी बहन, शैशवे बाल्यकाल में, यवनतनयेन यवन-युवक के द्वारा, अपहृता चुरा ली गई, वास्तविकं नाम यथार्थ नाम, यस्याः = जिसका, फूलपुरोहितः कुल का पुरोहित, रक्षकः - रक्षा करने वाला

४०८

शिवराजविणयः

ततः = तदनन्तर, प्रणम्य प्रणाम करके, देवशर्मच्छात्रदत्ताम् देवशर्मा के छात्र द्वारा दी हुई, वीटिकाम् पान की बीड़ा को, आदाय लेकर, प्रति-निवृत्य = लौटकर, सुप्तः सो गया, को जानाति कौन जानता है अर्थात् कोई नहीं जानता है, कोशलारघुवीरयोः कोशला और रघुवीर की, काभिर्भावनाभिः - किन भावनाओं के साथ, अद्यतनी आज की, व्यत्येति-व्यतीत होती है ।

हिन्दी-यही सौवर्णी गौरसिंह और श्यासिह की छोटी बहन है, जो बाल्यकाल में ही यवनात्मज द्वारा अपहृत कर ली गयी और जिसका नाम 'कोशला' है और यह वही देवशर्मा ब्राह्मण है, जो गौरीसह के कुलपुरोहित और कोशला के रक्षक हैं।

तदनन्तर प्रणाम करके देवशर्मा के शिष्य द्वारा दिये गये पान के बीड़े को लेकर, लौटकर, रघुवीर सिह भी वैसे ही सो गया। कौन जानता है कि कोशला और रघुवीर सिंह की आज की रात किन भावनाओं के साथ व्यतीत हो रही है ॥ ३२ ॥

अथोषस्येवोत्थाय नित्यकृत्यानि निर्वर्त्य, यावद् देवशर्मणः समीप-मुपतिष्ठासते; तावद् दौरिंगक-दूतेनाऽऽकारितो दुर्गाध्यक्षमासाद्य, तद्दत्तं पत्रादिकं वाचनिक-सन्देशं चाऽऽदाय, पुण्यनगरमधिवसतः शास्तिखानस्य प्रकृत-वृत्तान्तं तत्प्रश्नानुसारं व्याहृत्य, निवृत्य, देवशर्माणं प्रणम्य, स‌ङ्क्षिप्य स्व-स्वप्न-वृत्तान्तमकथयत् यत् -

"यथा मया प्रभुणा च खड्गः समुत्तोलितः शास्तिखानश्च दृष्ट्ववैतत् पलायितः" इति ।

स चाऽङ्‌गुलिपर्वसु किमपि गणयित्वेव प्रोवाच यद्-"यवनैः सह विजयः आर्येश्व पराजयः !"

व्याख्या - अथ = अनन्तरम्, उषसि प्रातः काले, एव, उत्थाय निद्रां परित्यज्य, नित्यकृत्यानि सन्ध्यादिकार्याणि, निर्वर्त्य समाप्य, यावदेव = यदैव, देवशर्मणः, समीपम् = पाश्र्वात्, उपतिष्ठासते - उपस्थातुमभिलषति, तावदेव - तदैव, दौगिकदूतेन = दुर्गाधीशसन्देशवाहकेन, आकारितः आहूतः, दुर्गाष्यक्षम् = दुर्गस्वामिनम्, आसाद्य प्राप्य, तद्दत्तम् - दुर्गाधीशप्रदत्तम्, पणादिक्रम् = लिखितसन्देशादिकम्, वाचनिकसन्देशम् मौखिकसन्देशव, आदाय=

चतुर्षो विश्वासः

४०९

गृहीत्वा, पुण्यनगरम् - पूनानगरम्, अधिवसतः अधितिष्ठतः, शास्तिखादस्य -एतन्नामकस्य, प्रकृतवृत्तान्तम् - तात्कालिकवार्ताम्, तत्प्रश्नानुसारम् - दुर्गा-ध्यक्षप्रश्नानुसारम्, व्याहृत्य- प्रोच्य, निवृत्य प्रत्यागत्य, देवशर्माणम् = एतनामकम्, प्रणम्य = प्रणामं विधाय, सङ्क्षिप्य सङ्क्षेपं कृत्वा, स्वस्वप्न-वृत्तान्तम् = निजस्वापावलोकितवृत्तम्, अकथयत्- अवर्णयत्, यत्-

'यथा = यदैव, मया = रघुवीरसिहेन, प्रभुणा शिववीरेण स्वामिना, च, खड्गः असिः, सुमुत्तोलितः = धारितः, शास्तिखानः एतन्नामकः, दृष्ट्वा -वीक्ष्य, एव, एतत्, पलायितः = अपसृतः' इति ।

करजावयवेषु, किमपि, गणयित्वा = सः - देवशर्मा, च, अ‌ङ्गुलिपर्वसु गणनां विधाय, प्रोवाच - कथितवान्, यद्-

'यवनैः = म्लेच्छेः, सह = साकम्, विजयः जयः (भविष्यति), आर्यैः = हिन्दुभिः, सह - सार्धम्, पराजयः', भविष्यतीति शेषः ।

समासः - दुर्गस्य अयं दौगिकः, दौगिकस्य दूतः, तेन दौगिकदूतेन । दुर्गस्य अध्यक्षः, तं दुर्गाध्यक्षम् । तेन दत्तं तद्दत्तम् । पत्रादयः सन्ति यस्मिन् तत् पत्रादिकम् । प्रकृतं वृत्तान्तं तत् प्रकृतवृत्तान्तम् । तस्य प्रश्नाः तत्प्रश्नाः, तेषाम् अनुसारं तत्प्रश्नानुसारम् । स्वस्य स्वप्नस्य वृत्तान्तं स्वस्वप्नवृत्तान्तम् । अङ्गुलीनां पर्वाणि, तेषुष अ‌ङ्गु‌लिपर्वसु ।

व्याकरणम् - उत्थाय - उद् + स्था + क्त्वा + ल्यप् । निर्वत्यं निर् + वृत् + क्त्वा + ल्यप् । उपतिष्ठासते - उप स्था सन् + लट् । दौगिकः -दुर्ग + ठन् । आकारितः आङ् + कृ + णिच् + क्त । आसाद्य - आङ् + सद् + क्त्वा + ल्यप् । दत्तम्- दा+क्त । आदाय आङ् दा + क्त्वा + ल्यप् । अधिवसतः - अधि + वस् + शतृ (षष्ठी ए० व० ) । व्याहृत्य - वि + आङ् + ह् + क्त्वा + ल्यप् । संक्षिप्य सम् + क्षिप् + क्त्वा + ल्यप् । यथा -यद् + थाल् । समुत्तोलितः + सम् + उद् + तुल् + णिच् + क्त । दृष्ट्वा दृश् + क्त्वा । पलायितः - परा अय् + क्त। गणयित्वा - गण् + णिच् + क्त्वा । प्रोवाच - प्र + वच् + लिट् । विजयः वि+जि+ अच् । पराजयः - परा + जि + अच् ।

शब्दार्थ - अथ उसके बाद, उषसि एव प्रातःकाल ही, उत्थाय = उठकर, नित्यकृत्यानि - प्रतिदिन के सन्ध्यादि कार्यों को, निर्वर्त्य - समाप्त करके, यावदेव - जैसे ही, देवशर्मणः देवशर्मा के, उपतिष्ठासते पास जाने

۷۹۰

शिवराजविजयः

की इच्छा करता है, तावद तब ही, दौगिकदूतेन दुर्गाधीश के दूत द्वारा, आकारितः - बुलाया गया, दुर्गाध्यक्षम् दुर्गाधीश को, आसाद्य = समीप जाकर, तद्दत्तम् - उसके द्वारा दिये गये, पत्रादिकम् = पत्र आदि को, वाच-निकसन्देशम् = मौखिक समाचार को, आदाय लेकर, पुण्यनगरमधिवसतः = पूना नगर में निवास करते हुए, प्रकृतवृत्तान्तम् अभीष्ट वृत्तान्त को, तत्प्रश्ना-नुसारम् = उसके प्रश्नों के अनुसार, व्याहृत्य बताकर, निवृत्य लौटकर, प्रणम्य - प्रणाम कर, संक्षिप्य संक्षेप करके, स्वस्वप्नवृत्तान्तम् अपने स्वप्न के समाचार को, मया प्रभुणा च मेरे और स्वामी के द्वारा, समुत्तोलितः -उठाया गया, दृष्ट्वा = देखकर ही, पलायितः - भाग गया। अङ्गु‌लिपर्वसु = अंगुलि के पोरों पर, गणयित्वा गिनकर, प्रोवाच कहा, यवनैः सह -यवनों के साथ, विजयः विजय (जीत), पराजयः = हार ।

हिन्दी - तदनन्तर प्रातःकाल ही उठकर, नित्यक्रियाओं को समाप्त करके जब देवशर्मा के समीप जाना ही चाहता था, तभी दुर्गाध्यक्ष के दूत द्वारा बुलाया गया रघुवीर सिह दुर्ग के स्वामी के पास जाकर, उनके द्वारा दिये गये पत्रादि और मौखिक सन्देश को लेकर पूना नगर में संस्थित शाइस्ताखान के वृत्तान्त को दुर्गाधीश के प्रश्नों के अनुसार बताकर, लौटकर, देवशर्मा को प्रणाम करके संक्षेप में अपने स्वप्न के वृत्तान्त को बताया कि -

'जैसे ही मेरे और स्वामी के द्वारा खड्ग उठायी गयी, शाइस्ताखान उसे देखते ही भाग गया' ।

और उसने (देवशर्मा ने अंगुली के पोरों पर गिनकर ही कहा कि -'यवनों के साथ युद्ध होने पर विजय और आर्यों के साथ पराजय' ।। ३३ ।।

पुनश्च तं प्रणम्य, जिगमिषन्तमुवाच यत् -

"तावद् बहिरेवोद्याने पर्यट, यावद् हनूमत्प्रसाद-सिन्दूरं प्रेषयामि, यत्कृततिलको दुर्द्धर्षो भवति शत्रूणाम्" इति ।

स च तथेत्युक्त्वा बहिरागत्य पर्यटन् पूर्वेद्युः सौवर्ष्या सनाथितां वेदिकां समायातः, स्मृतवांश्च पूर्वदिन-वृत्तान्तम्, अवालोकयच्च सौवर्ण्य-ध्युषित-चरं पाषाण-मश्वम्, तावन्निपुणं निरीक्ष्य दृष्टवान्, यदेका एक-यष्टिका मौक्तिकमाला तत्र पतिताऽस्तीति, तां चोत्थाप्य तस्या एवेय-मिति निश्चित्य, तस्यै समर्पयामीति विचार्य इतस्ततश्चक्षुनिचिक्षेप ।

चतुर्षो निश्वासः

४११

व्याख्या - पुनश्च तदनन्तरम्, तम् वृद्धजनम्, प्रणम्य नमस्कृत्य, जिगमिषन्तम् - गन्तुमभिलषन्तम्, उवाच जगाद यत्-तावत्, बहिरेव -कुटीराद् बहिः एव, उद्याने वाटिकायाम्, पर्यंट अम, यावत्, हनूमत्प्रसाद-सिन्दूरम् - मारुतिप्रसादकु‌ङ्कुमम्, प्रेषयामि प्रापयामि, यत्कृततिलकः-यद्रचिततिलकः, दुर्द्धर्षः अपराजेयः, भवति सम्पद्यतै, शत्रूणाम् = रिव्रणाम्, इति ।

सच रघुवीरश्न, तथेत्युक्त्या आमित्यभिधाय, बहिरागत्य वाटिकां सम्प्राप्य, पर्यटन् परिभ्रमन्, पूर्वेद्युः पूर्वदिने, सौवर्ष्या एतनामिकया बालिकया, सनाथिताम् - विराजिताम्, वेदिकाम् चत्वरम्, समायातः -आगतः, स्मृतवांश्च स्मरणं विहितवान् च, पूर्वदिनवृत्तान्तम् प्रथम दिवस-वृत्तम्, अवालोकयत् = अपश्यत्, च, सौवर्ण्यध्युषितचरम् = सौणिसनाथितपूर्वम्, पाषाणमन्वम् = प्रस्तरासनम् । तावत्, निपुणम् - सम्यक्, निरीक्ष्य अवलोक्य, दृष्टवान् = वीक्षितबान्, यत्, एका, एकयष्टिकाः एकावली, मौक्तिकमाला = मुक्ताहारः, तत्र = मञ्श्वसमीपे, पतिताऽस्ति स्खलिता वर्तते, ताञ्च = तां मालाम्, उत्थाप्य = उपगृह्य, तस्या एव बालिकाया एब, इयम् = माला, इति = इत्थम्, निश्चित्य निश्वयं विधाय, तस्यै बालिकायै, समर्पयामि = ददामि, इति एवम्, विचार्य विचिन्त्य, इतस्ततः यत्र तत्र, चक्षुः = दृष्टिः, निचिक्षेप = निदधे ।

समासः- हनूमतः प्रसादस्य सिन्दूरं हनूमत्प्रसादसिन्दूरम् । यस्य कृतः तिलकः येन सः यत्कृततिलकः ।

व्याकरणम् - प्रणम्य प्र नम् + क्त्वा + ल्यप्। पर्यट-परि + अ + लोट् + सिप् । पर्यटन् - परि + बट् शतृ । समायातः सम् + आ + या + क्त । स्मृतवान् - स्मृव् + क्तवतु ( प्र० वि० ) । निरीक्ष्य निर् + ईक्ष + क्त्वा + ल्यप् । दृष्टवान् दृश् + क्तवतु (प्र० वि० ) । उत्थाप्य उत् + स्था + णिच् + पुक् + ल्यप् । विचार्य-वि चर + णिच् + ल्यप् । निचिक्षेप -नि + क्षिप् + लिट् + तिप् ।

शब्दार्थ - पुनश्च = और फिर, तम् उस वृद्ध पुरुष को, प्रणम्य = प्रणाम करके, जिगमिषन्तम् जाने की इच्छावाले को, उवाच बोले, उद्याने -बगीचे में, पर्यट घूमो, हनूमत्प्रसादसिन्दूरम् - हनुमान्जी के प्रसाद का सिन्दूर, प्रेषयामि - भेजता हूँ, यत्कृततिलकः - जिसका तिलक लगानेवाला,

४१२

शिवराजविजयः

दुर्द्धर्षः - अविजित, तथा ऐसी ही, इत्युक्त्वा यह कहकर, बहिरागत्य -बाहर आकर, पर्यटन् घूमता हुआ, पूर्वेषुः पहले दिन, सनाथिताम् अलंकृत, समायातः - आया, स्मृतवान् स्मरण किया, पूर्वविनवृत्तान्तम् = पहले दिन की बात, सौवर्ण्यध्युषितवरम् = सौवर्णी जिस पर बैठी थी, पाषाण-मञ्चम् = पत्थर के आसन को, निपुणम् भली प्रकार से, निरीक्ष्य देखकर, दृष्टवान् - देखा, एकयष्टिका एकलड वाली, मौक्तिकमाला = मोतियों की माला, पतिताऽस्ति = गिर पड़ी है, उत्थाय उठाकर, निश्चित्य = निश्चय करके, समर्पयामि = दे दूंगा, विचार्य विचार करके, इतस्ततः - इधर-उधर, चक्षुः नेत्र को, निचिक्षेप = डाला ।

हिन्दी - फिर उनको प्रणाम करके जाने के इच्छुक रघुवीर सिंह से कहा कि- 'तब तक बाहर ही बगीचे में घूमो, हनुमान्जी के प्रसाद का सिन्दूर भेज रहा हूँ, जिसका तिलक करनेवाला शत्रुओं के लिए अविजित हो जाता है'।

रघुवीर सिह 'बहुत अच्छा' कहकर, बाहर आकर घूमता हुआ, पहले दिन सौवर्णी से विराजित वेदिका के पास आया और पूर्व दिन के वृत्तान्त का स्मरण करने लगा तथा सौवर्णी जिस पत्थर के आसन पर बैठी थी, उसको देखने लगा। तब तक भलीभांति देखने पर देखा कि- एक मोतियों की एकलडी माला वहाँ पर गिरी हुई है, उसे उठाकर, 'यह उस बालिका की है' ऐसा निश्चय करके 'यह उसी को दे देता हूँ' इस प्रकार विचार करके इधर-उधर दृष्टि डाली ।। ३४ ॥

अथ व्यलोकयद् यद्-वाटिकायामेव कोशलाऽपि कदलीदलपुटक-मेकं वामकरे संस्थाप्य, दक्षिण-कर-पल्लवेन कुसुमपतङ्गान् उद्भूय कुसुमान्यवचिनोति ।

ततश्च क्षणं विचार-भारैनिरुद्ध-गतिरपि शङ्काऽऽतङ्कमपास्य, मालां हस्ते आदाय शनैस्तदभिमुखमेव प्रतस्थे । सा च तस्मिन्नतिसमीपमायाते पादाहतिमाकण्र्ण्य अवालुलोकत् । तस्यां चाऽतिचकितायामिव स्तब्धा-यामिव च रघुवीरोऽवादीत् -

"भगवति । भवत्या इयं मालिका तत्र पतिता, मया लब्धेति प्रत्यर्प-यितुमायातोऽस्मि-इति, अनुमन्यसे चेदेनां यथास्थानं निवेशयामि" ।

व्याख्या - अथ - अनन्तरम्, व्यलोकयत् - अपश्यत्, यत्, वाटिकायाम् =

चतुर्थी निश्वासः

४१३

उद्याने, एव, कोशलाऽपि सौवर्णी अपि, कदलीवलपुटकम् - रम्भादलपुटकम्, एकम्, बामकरे = वामहस्ते, संस्थाप्य = सङ्गृह्य, दक्षिणकरपल्लवेन - वामेतर हस्तपल्लवेन, कुसुमपतङ्गान् प्रसून अमरिकाः, उद्धूय दूरीकृत्य, कुमुमानि = पुष्पाणि, अवचिनोति सङ्‌गृह्णाति ।

ततश्च तदनन्तरम्, क्षणम् किञ्चित्कालम्, विचारभारैः = विचारव्रातैः, निरुद्धगतिरपि - अवरुद्धगमनोऽपि, शङ्काऽऽतङ्गम् संशयभीतिम्, अपास्य-दूरीकृत्य, मालाम् - एकावलीम्, हस्ते करे, आदाय - गृहीत्वा, शनैः-मन्दम्, तदभिमुखम् = कोशलाभिमुखम्, एव, प्रतस्थे चचाल, सा च सौवर्णी च, तस्मिन् = रघुवीरे, अतिसमीपम् नितान्त निकटम्, आयाते - आगते, पादाहतिम् = पादध्वनिम्, आकर्ण्य निशम्य, अवालुलोकत् = अपश्यत् । तस्याव = सौवर्णाश्व, अतिचकितायाम् आश्चर्यसमन्वितायाम्, इव, स्तब्धा-याम् = जडीभूतायाम्, इव, च, रघुवीरः एतन्नामकः सादी, अवादीत् = जगाद -

भगवति = देवि ! भवत्याः तव, इयम् एषा, मालिका - एकावली, तत्र = मञ्चान्तिके, पतिता स्खलिता, मया रघुवीरेण, लब्धा = प्राप्ता, इति = अतः, प्रत्यर्पयितुम् = प्रतिदातुम्, आयातोऽस्मि आगतोऽस्मि, इति, अनु-मन्यसे = स्वीकरोषि, चेत् यदि, एनाम् मालाम्, यथास्थानम् = समुचिते स्थाने, निवेशयामि = संस्थापयामि ।

समासः - निरुद्धा गतिः यस्य सः निरुद्धगतिः । शङ्कायाः आतङ्क शङ्कातङ्कम् । तस्याः अभिमुखं तदभिमुखम् ।

व्याकरणम् -संस्थाप्य - सम् + स्था + णिच् + पुक + ल्यप् । लब्धा -लम् + क्त + टाप् । आयातः आ+या+क्त।

शब्दार्थ - अथ - इसके बाद, व्यलोकयत् देखा, वाटिकायाम् = बगीचे में, कदलीदलपुटकम् = केले के पत्ते का दोना, वामकरे बाँये हाथ में, संस्थाप्य = रखकर, दक्षिणकरपल्लवेन दाहिने पल्ल्वरूपी हाथ से, कुसुम-पतङ्गान् = तितलियों को, उद्ध्य उड़ाकर, कुसुमानि = फूलों को, अव-चिनोति = चुन रही है।

निरुद्धगतिः = रुका हुआ, शङ्काऽস-दूरकर, आदाय लेकर, तदभि-विचारभारैः - विचारों के भार से, तङ्कम् - शंका से जनित भय को, अपास्य मुखम् - उसकी ओर, प्रतस्थे चल दिया, तस्मिन् रघुवीर सिंह के, आयाते -


४१४

शिवराजविजयः

आने पर, पादाहतिम् पैर के ध्वनि को, आकर्ण्य सुनकर, अवलुलोकत् = देखा, अतिषकितायामिव अत्यन्त चकित-सी हो जाने पर, स्तब्धायामिव = स्तब्ध-सी हो जाने पर, अवादीत् = बोला ।

भवत्याः = आपकी, पतिता गिरी हुई थी, लब्धा प्राप्त की गई, प्रत्यर्पयितुम् = लौटाने के लिए, आयातः आया हूँ, अनुमन्यसे अनुमति हो, यथास्थानम् = यथोचित स्थान पर, निवेशयामि = रख दूं ।

हिन्दी - तदनन्तर उसने देखा कि वाटिका में ही कोशला भी केले के पत्ते का एक दोना लेकर दाहिने हाथ से तितलियों को उड़ाकर फूलों को चुन रही है।

तब विचारों के भार से अर्थात् अधिक सोच-विचार करने के कारण क्षण भर तक गतिशून्य होकर भी सन्देह की आशङ्का को दूर करके, माला को हाथ में लेकर धीरे से उसकी ओर चल पड़ा। रघुवीर सिह के बहुत पास आ जाने पर उस बालिका ने उसके पैर की ध्वनि को सुनकर उसे देखा। कोशला के अत्यन्त चकित और स्तब्ध-सी हो जाने पर रघुवीर बोला -

'देवि ! आपकी यह माला वहाँ गिरी हुई थी, मैंने प्राप्त की है, इसी को लौटाने आया हूँ। यदि आपकी अनुमति हो तो इसे यथोचित स्थान पर रख हूँ' ।। ३५ ।।

सा च व्रीडया कुलाङ्गनाङ्गीकृत-महाव्रतेन च स्तब्धवाक् न किञ्चन प्रावोचत् । रघुवीरश्च वाचंयमतामप्यङ्गीकारभङ्गीमङ्गीकृत्य तदन्ति-कमागत्य, सौवर्णीचित्रं मानस-भित्तिकायामालिख्य नक्षत्रमालां तत्कण्ठे प्राक्षिपत्, पवित्रतमानि स्फुटतम-यौवनोद्भद-लक्ष्म-रहितानि च तदङ्गानि नाऽस्प्राक्षीत् ।

ततस्तस्यां मौनेनैवैकतः प्रयातायाम्, स्वयं पुनर्मन्दिरद्वारमागत्य देवशर्मणोऽन्यतमच्छात्रेणाऽऽनीतं सिन्दूरमादाय पुनरश्वमारुह्य, मारुत-नन्दनं संस्मृत्य तोरणदुर्गात् सिंहदुर्गं प्रतस्थे ।

इति चतुर्थो निश्वासः ।

॥ इति प्रथमो विरामः समाप्तः ॥


No comments:

Post a Comment